Cəmiyyət

Xəzər hövzəsində yeni strateji reallıq

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2026-cı il oktyabrın 8-də Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşündə çıxışı ölkəmizin regional siyasətinin prioritetlərini, beynəlxalq münasibətlər sistemində artan əməkdaşlıq imkanlarını və Xəzər hövzəsinin strateji əhəmiyyətini əks etdirən mühüm siyasi məzmun daşıyır. Bu çıxışın mahiyyətində yalnız dövlətlərarası münasibətlərin mövcud vəziyyətinin qiymətləndirilməsi deyil, həm də ortaq maraqların uzlaşdırılması, iqtisadi potensialın birləşdirilməsi və gələcək inkişaf üçün daha möhkəm tərəfdaşlıq platformasının formalaşdırılması dayanır.

Müasir dünyada geosiyasi proseslərin sürətlə dəyişdiyi, beynəlxalq iqtisadi əlaqələrin yenidən formalaşdığı və enerji-nəqliyyat təhlükəsizliyinin xüsusi əhəmiyyət qazandığı bir dövrdə Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında əməkdaşlığın genişlənməsi mühüm regional əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanın 2025-ci ildə Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşü formatına tamhüquqlu üzv qəbul edilməsi bu münasibətlərin yeni mərhələyə keçidini ifadə edir. Bu addım Azərbaycanın regional əməkdaşlıqda iştirak imkanlarını genişləndirməklə yanaşı, Xəzər dənizinin hər iki sahilində yerləşən ölkələrin ortaq iqtisadi və strateji maraqlarının daha sistemli şəkildə uzlaşdırılmasına şərait yaradır.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında iqtisadi-ticari əlaqələrin inkişafı, qarşılıqlı investisiyaların artırılması, nəqliyyat-logistika imkanlarının genişləndirilməsi və enerji əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi əsas istiqamətlər kimi diqqət çəkir. Dövlət başçısının təqdim etdiyi iqtisadi göstəricilər Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əlaqələrin inkişaf dinamikasını nümayiş etdirir. Bununla belə, əməkdaşlığın gələcək perspektivləri yalnız ticarət dövriyyəsinin artımı ilə məhdudlaşmır. Əsas vəzifə qarşılıqlı iqtisadi əlaqələri birgə istehsal, sənaye kooperasiyası, yeni investisiya layihələri və beynəlxalq bazarlara birgə çıxış imkanları ilə zənginləşdirməkdir.

Çıxışda diqqət yetirilən mühüm istiqamətlərdən biri də Orta Dəhlizin inkişafıdır. Asiya ilə Avropa arasında nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi baxımından Azərbaycan əlverişli coğrafi mövqeyə və əhəmiyyətli infrastruktura malikdir. Xəzər dənizi üzərindən həyata keçirilən yükdaşımalar, limanların imkanları, dəmir və avtomobil yolları, eləcə də logistika sistemlərinin inkişafı ölkəmizin beynəlxalq nəqliyyat əlaqələrində rolunu artırır. Mərkəzi Asiya dövlətlərinin istehsal və ixrac potensialının Azərbaycan vasitəsilə dünya bazarlarına çıxarılması qarşılıqlı iqtisadi fayda yaradan mühüm əməkdaşlıq istiqamətidir.

Lakin Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi yalnız yeni infrastrukturun yaradılmasından asılı deyil. Daşımaların sürətinin artırılması, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, rəqəmsal məlumat mübadiləsinin genişləndirilməsi və tranzit xərclərinin optimallaşdırılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu məsələlər üzrə əlaqələndirilmiş fəaliyyət regionun nəqliyyat potensialının daha səmərəli istifadəsinə və beynəlxalq ticarət əlaqələrinin genişlənməsinə şərait yarada bilər.

Enerji sahəsində əməkdaşlıq da Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında strateji tərəfdaşlığın mühüm istiqamətlərindəndir. Xəzər hövzəsinin enerji resursları, mövcud nəqliyyat marşrutları və yeni enerji layihələri regionun beynəlxalq enerji təhlükəsizliyində iştirak imkanlarını genişləndirir. Ənənəvi enerji resurslarının daşınması ilə yanaşı, yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlığın inkişafı da yeni perspektivlər açır. Bərpaolunan enerji mənbələrinin potensialından istifadə, elektrik enerjisinin ötürülməsi və müvafiq infrastrukturun əlaqələndirilməsi gələcək əməkdaşlığın mühüm istiqamətləri sırasındadır.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında xalqlarımızı birləşdirən tarixi, mədəni və mənəvi bağların vurğulanması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Mərkəzi Asiya dövlətlərinin Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən bərpa və quruculuq layihələrinə verdikləri töhfələr dostluq münasibətlərinin konkret nümunəsidir. Füzulidə Türkmənistanın məscid tikintisi təşəbbüsü, Özbəkistanın Mirzə Uluqbəy adına məktəbi, Qazaxıstanın Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzini, Qırğızıstanın isə Ağdamda Manas adına məktəbi inşa etməsi dövlətlərarası münasibətlərin humanitar məzmununu gücləndirən təşəbbüslərdir. Bu layihələr həm də xalqlar arasında qarşılıqlı hörmətin, tarixi yaxınlığın və gələcək nəsillər üçün əməkdaşlıq ənənələrinin möhkəmlənməsinə xidmət edir.

Regional sabitlik və təhlükəsizlik məsələləri də bu əməkdaşlığın ayrılmaz hissəsidir. İqtisadi inkişafın davamlılığı, investisiyaların cəlb olunması və nəqliyyat-enerji layihələrinin səmərəli fəaliyyəti üçün sabit siyasi mühitin mövcudluğu vacib şərtdir. Dövlətlər arasında dialoqun davam etdirilməsi, ortaq maraqların uzlaşdırılması və problemlərin qarşılıqlı anlaşma əsasında müzakirəsi regional əməkdaşlığın möhkəmlənməsinə kömək edir. Bu mənada, Məşvərət görüşü regional məsələlər üzrə əlaqələndirmənin inkişafı üçün əhəmiyyətli siyasi mexanizmdir.

Azərbaycanın 2027-ci ildə bu formata sədrlik edəcək olması qarşıdakı dövr üçün əlavə məsuliyyət və yeni imkanlar yaradır. Sədrliyin səmərəliliyi əməkdaşlığın prioritetlərinin dəqiq müəyyənləşdirilməsindən, irəli sürülən təşəbbüslərin konkret fəaliyyət planlarına çevrilməsindən və əldə olunan nəticələrin ardıcıl qiymətləndirilməsindən asılı olacaq. Nəqliyyat, energetika, investisiya, rəqəmsal bağlantılar, elm, təhsil və humanitar əməkdaşlıq sahələrində birgə layihələrin genişləndirilməsi bu istiqamətdə mühüm nəticələr verə bilər.

Prezident İlham Əliyevin Türkmənbaşı şəhərində keçirilən 8-ci Məşvərət görüşündə çıxışı Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin strateji mahiyyətini və regional əməkdaşlığın gələcək inkişaf istiqamətlərini əks etdirir. Bu çıxışın əsas məntiqi siyasi etimadın iqtisadi tərəfdaşlığa, coğrafi yaxınlığın nəqliyyat və enerji üstünlüyünə, tarixi-mədəni bağlılığın isə davamlı əməkdaşlıq ənənəsinə çevrilməsidir.

Xəzərin iki sahilində yerləşən dövlətlərin qarşılıqlı maraqlar əsasında bir araya gəlməsi regionun beynəlxalq iqtisadi əlaqələrdə rolunun genişlənməsi üçün mühüm zəmin yaradır. Bununla belə, qarşıya qoyulan məqsədlərə nail olmaq siyasi iradənin konkret layihələrlə dəstəklənməsini, razılaşmaların ardıcıl icrasını və tərəfdaşlar arasında koordinasiyanın gücləndirilməsini tələb edir. Məhz bu amillər Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında əməkdaşlığın gələcək miqyasını və nəticələrini müəyyən edəcək.

Əsl strateji tərəfdaşlıq coğrafi yaxınlığın ortaq maraqlara, siyasi dialoqun real nəticələrə, tarixi bağlılığın isə gələcəyə hesablanmış birgə fəaliyyətə çevrildiyi zaman möhkəmlənir. Türkmənbaşı görüşünün əhəmiyyəti də Azərbaycanın və Mərkəzi Asiya dövlətlərinin ortaq inkişaf imkanlarını genişləndirmək, Xəzər hövzəsində əməkdaşlığı dərinləşdirmək və qarşılıqlı faydaya əsaslanan regional tərəfdaşlığı gücləndirmək istiqamətində yeni perspektivlər yaratması ilə səciyyələnir.

Kamran Quliyev

YAP Yasamal rayon “Moskva pr. 67” ünvanı (ADSEA) üzrə ərazi partiya təşkilatının sədr müavini.