Gündəm

Mürəbbə AQTA-nın hədəfində - Qurumun qida təhlükəsizliyi siyasəti suallar doğurur

Bir vaxtlar kənddən şəhərə gətirilən mürəbbə, turşu, bal, pendir və digər ev məhsulları “kənd məhsulu” kimi qəbul edilirdi. İndi isə həmin məhsulların bazara çıxarılması ilə bağlı yeni tələblər gündəmə gəlib.

Məsələ xüsusilə ev şəraitində hazırlanan mürəbbə və konserv məhsulları ilə bağlı müzakirələrdən sonra aktuallaşıb. AQTA-nın açıqlamalarına görə, 2027–2032-ci illər üçün Dövlət Proqramı çərçivəsində ev şəraitində və ailə təsərrüfatlarında hazırlanan məhsulların bazara çıxarılması ilə bağlı yeni mexanizmlər hazırlanacaq. Burada məhsulların hazırlanması, saxlanması, daşınması və istehlakçıya təqdim olunmasına dair tələblərin müəyyənləşdirilməsi nəzərdə tutulur.

Amma məsələni yalnız “mürəbbə təhlükəlidir, ya yox?” sualı ilə məhdudlaşdırmaq olmaz.

Əsas sual başqadır: Qida təhlükəsizliyinə nəzarət edən dövlət qurumunun prioritetləri necə müəyyənləşdirilir?

Çünki bazarda ev üsulu ilə hazırlanan bir neçə banka mürəbbəyə nəzarət etmək vacibdirsə, xaricdən ölkəyə milyonlarla manatlıq qida məhsulları gətirən idxalçıların fəaliyyəti də ən azı həmin diqqətlə izlənməlidir.

Əvvəl mürəbbə, yoxsa böyük qida bazarı?

Təbii ki, ev şəraitində hazırlanmış məhsul avtomatik olaraq təhlükəsiz demək deyil. AQTA özü də əvvəllər ev şəraitində hazırlanan konservlərdə düzgün sterilizasiya, saxlanma rejimi və qablaşdırma qaydalarına əməl edilməməsinin botulizm kimi ciddi risklər yarada biləcəyini açıqlayıb.

Deməli, nəzarətə ehtiyac var.

Amma nəzarətin forması əsas məsələdir.

Bir ailənin bağında yetişdirdiyi gilasdan hazırladığı mürəbbəni bazarda satması ilə iri istehsal müəssisəsində minlərlə ton məhsulun hazırlanması eyni risk səviyyəsində qiymətləndirilə bilərmi?

Bir qadın evində mövsümi meyvədən hazırladığı bir neçə banka mürəbbəni satırsa, onun üzərinə iri qida istehsalçısının daşıdığı bütün inzibati və maliyyə yükünü qoymaq nə dərəcədə məntiqlidir?

Dövlətin vəzifəsi kiçik istehsalçını bazardan sıxışdırmaq yox, onun məhsulunu təhlükəsiz formada bazara çıxarmasına şərait yaratmaq olmalıdır.

Çünki kənddə yaşayan ailə üçün bir neçə banka mürəbbə sadəcə qida məhsulu deyil. Bu, bəzən ailənin əlavə gəlir mənbəyidir.

“AQTA bütün problemləri həll etdi, indi mürəbbə qaldı?”

İctimaiyyətin AQTA-dan gözləntisi də məhz burada başlayır.

Əgər qida təhlükəsizliyi bu qədər geniş miqyasda nəzarət tələb edirsə, onda sual vermək lazımdır: ölkənin bütün əsas qida təhlükəsizliyi problemləri artıq həll olunubmu ki, növbə evdə bişirilən mürəbbəyə çatıb?

Məsələn, idxal olunan qida məhsullarına nəzarət necə həyata keçirilir?

AQTA-nın öz məlumatlarından görünür ki, bu istiqamətdə də problemlər aşkarlanır. 2026-cı ilin avqustunda Agentlik müxtəlif ölkələrdən idxal olunan bitki və palma yağlarında gücləndirilmiş nəzarət tədbirləri apardığını açıqlayıb. Laborator müayinələr zamanı bəzi məhsullarda 3-MCPD adlı emal çirkləndiricisi aşkarlanıb və müəyyən istehsalçıların məhsullarının Azərbaycana idxalına məhdudiyyət tətbiq edilib.

Daha əvvəl, 2026-cı ilin fevralında isə Rusiyadan gətirilən palma yağı partiyasında 3-MCPD aşkarlandığı və həmin məhsulun dövriyyəyə buraxılmasının qarşısının alındığı açıqlanmışdı.

Avqust ayında isə AQTA Qazaxıstan və Rusiyadan idxal olunan müxtəlif yağ məhsullarında 3-MCPD və qlisidol göstəriciləri üzrə uyğunsuzluqlar aşkarlandığını bildirib. Həmin məhsulların idxalına müvəqqəti məhdudiyyət tətbiq edilib.

Deməli, idxal məhsullarında da problem var.

Onda sual yaranır: nəzarət mexanizmləri bütün zəncir boyunca eyni sərtliklə və eyni şəffaflıqla işləyirmi?

Palma yağı məsələsi həll olunubmu?

Palma yağı ilə bağlı da illərdir cəmiyyətdə müzakirələr gedir. Burada emosional yanaşmadan qaçmaq lazımdır: palma yağının özü avtomatik olaraq “zəhərli məhsul” demək deyil. Problem məhsulun keyfiyyəti, tərkibi, emal prosesi, çirkləndiricilərin səviyyəsi və onun hansı məhsulda, hansı standartlarla istifadə edilməsidir.

AQTA-nın rəsmi məlumatları göstərir ki, bu sahədə nəzarət aparılır və bəzi idxal partiyalarında uyğunsuzluqlar aşkarlanıb.

Amma istehlakçının bilmədiyi məsələ budur: bazarda satılan bütün palma yağı tərkibli məhsullar nə dərəcədə yoxlanılır?

Məsələn, şirniyyatlarda, vaflidə, kremli məhsullarda, müxtəlif hazır qidalarda palma yağı və ya palma yağı törəmələrindən istifadə olunursa, istehlakçı həmin məhsulun təhlükəsizlik göstəricilərinin necə yoxlanıldığını haradan bilməlidir?

Burada təkcə “AQTA yoxlayır” cavabı kifayət etmir.

İctimaiyyətə daha çox məlumat lazımdır: neçə nümunə götürülüb, neçə məhsulda uyğunsuzluq aşkarlanıb, hansı məhsullar dövriyyədən çıxarılıb və hansı şirkətlərə hansı tədbirlər görülüb?

Çünki şəffaflıq yoxdursa, nəzarətin effektivliyini də istehlakçı qiymətləndirə bilmir.

Baxın, mən özüm bu yaşa qədər nənəmin hazırladığı mürəbbələrdən yeyə-yeyə böyümüşəm. Yəqin ki, burada olanların, bu süjetə baxan insanların da böyük əksəriyyəti eyni şeyi deyə bilər. Kənddən gələn təbii meyvədən hazırlanan mürəbbənin dadını, qoxusunu hamımız bilirik.

İndi isə ortaya belə bir sual çıxır: görəsən, AQTA rəhbərliyi və əməkdaşları özləri də rayonlardan gələn belə təbii məhsullardan, xüsusilə də ev üsulu ilə hazırlanmış mürəbbələrdən istifadə edirlərmi? Yəqin ki, edirlər. Çünki təbii məhsulun öz yeri var, onun həm dadı, həm də dəyəri başqadır.

Amma əgər belə məhsul bazara çıxarılırsa və onun təhlükəsizliyi ilə bağlı nəzarət tələb olunursa, bəs bu nəzarət necə həyata keçiriləcək? Hər banka mürəbbəyə ayrıca prosedur tətbiq olunacaqmı? Kənddə yaşayan, mövsümi məhsul hazırlayıb ailə büdcəsinə kiçik də olsa gəlir gətirən insan bunun üçün nə qədər xərc çəkməli olacaq?

Ən əsası isə budur: AQTA qida təhlükəsizliyini təmin etmək istəyirsə, əlbəttə, buna etirazımız yoxdur. Amma qida təhlükəsizliyi yalnız nənənin bişirdiyi mürəbbədən başlamamalıdır. Xaricdən gətirilən məhsullara, iri istehsalçılara, palma yağı tərkibli məhsullara və market rəflərində satılan digər qidalara da eyni diqqət və eyni sərtliklə nəzarət edilməlidir.

Yəni sualımız çox sadədir: AQTA-nın nəzarəti doğrudan da riskə əsaslanır, yoxsa nəzarət etmək ən asan olan yerdən – kənddə hazırlanan bir neçə banka mürəbbədən başlayır?

Sertifikat təhlükəsizlik deməkdirmi?

Burada daha bir vacib məsələ var.

Sertifikatın olması məhsulun avtomatik olaraq mükəmməl və zərərsiz olması anlamına gəlmir. Sertifikatlaşdırma və nəzarət mexanizminin əsas məqsədi real təhlükəsizliyi təmin etməkdir.

Əgər sistem sadəcə sənədlərin toplanmasına, qeydiyyata və sertifikat almağa çevrilirsə, amma məhsulun faktiki təhlükəsizliyi laboratoriya və risk əsaslı nəzarətlə təmin edilmirsə, onda istehlakçı üçün nəticə nə olacaq?

Üstəlik, AQTA rəsmisi hazırda evdə hazırlanan qida məhsulları üçün məcburi sertifikat tələbi olmadığını açıqlayıb və sosial mediada yayılan “sertifikatsız məhsula görə cərimə” məlumatlarının həqiqəti əks etdirmədiyini bildirib. Agentliyin məlumatına görə, yeni tənzimləyici tədbirlərin 2028-ci ildən həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur.

Bu isə başqa bir sual yaradır: ictimaiyyətə niyə əvvəlcə “mürəbbəyə sertifikat” kimi təqdim olunan məlumatlar çatdırılır, daha sonra bunun məcburi sertifikat tələbi olmadığı açıqlanır?

Qida təhlükəsizliyi kimi həssas sahədə dövlət qurumunun kommunikasiya dili də ən azı nəzarətin özü qədər dəqiq olmalıdır.

Kiçik istehsalçı qorunmalıdır, yoxsa cəzalandırılmalıdır?

Kənddə mürəbbə hazırlayan insanı da müdafiə etmək lazımdır, istehlakçını da.

Əgər ev şəraitində hazırlanmış məhsul bazara çıxırsa, onun hansı şəraitdə hazırlanması, necə saxlanılması, qablaşdırılması və üzərində hansı məlumatların göstərilməsi müəyyən edilməlidir. Bu, normaldır.

Amma tələblər o qədər mürəkkəb və bahalı olmamalıdır ki, kiçik istehsalçı bazardan çəkilsin.

Əks halda bazarda qəribə mənzərə yarana bilər: kənddə hazırlanan təbii mürəbbə yox olur, onun yerini sənaye üsulu ilə hazırlanmış, uzun müddət saxlanılan və müxtəlif əlavələrdən istifadə olunan məhsullar tutur.

Bu isə qida təhlükəsizliyi siyasətinin məqsədi olmamalıdır.

Əsas məsələ mürəbbə deyil

Əslində bu müzakirənin mərkəzində mürəbbə dayanmır.

Məsələ dövlət nəzarətinin necə qurulmasıdır.

AQTA-nın işi, əlbəttə, qida təhlükəsizliyini təmin etməkdir. Buna heç kimin etirazı ola bilməz. Amma nəzarət həm risk əsaslı, həm proporsional, həm də şəffaf olmalıdır.

Bir tərəfdə kənddə hazırlanan məhsul, digər tərəfdə xaricdən gətirilən böyük həcmli qida məhsulları varsa, hər ikisi eyni sual qarşısında dayanmalıdır: istehlakçı üçün təhlükəsizdirmi?

Əgər təhlükəlidirsə, kim tərəfindən istehsal olunmasından və haradan gətirilməsindən asılı olmayaraq dövriyyədən çıxarılmalıdır.

Əgər təhlükəsizdirsə, kiçik istehsalçıya elə bir inzibati yük qoyulmamalıdır ki, onun məhsulu bazara çıxa bilməsin.

Çünki qida təhlükəsizliyi nə qədər vacibdirsə, qida bazarında ədalətli və ağıllı tənzimləmə də bir o qədər vacibdir.

Və AQTA qarşısında ən ciddi sual məhz budur:

Kənddəki bir bankanın mürəbbəsinə qədər gedən nəzarət, görəsən, iri istehsalçıların və idxalçıların məhsulunun içərisinə qədər də eyni dərəcədə gedə bilirmi?

Cavab sənədlərdə yox, bazarın rəflərində və laboratoriyaların nəticələrində görünməlidir.