Multikulturalizm: Şüar, yoxsa həyat tərzi?

Prezident İlham Əliyevin Roma Papası Papa XIV Leoya ünvanladığı məktub ilk baxışdan adi diplomatik təbrik mətni təsiri bağışlaya bilər. Dünyanın müxtəlif ölkələrinin liderləri hər il bir-birinə saysız-hesabsız təbrik məktubları göndərirlər və onların böyük hissəsi protokol çərçivəsindən kənara çıxmır. Amma bu məktubda diqqət çəkən əsas məsələ diplomatik etiketdən daha çox Azərbaycanın özünü dünyaya necə təqdim etməsidir. Məktubun əsas xətti bir daha göstərir ki, rəsmi Bakı artıq uzun illərdir ölkənin beynəlxalq imicini təkcə enerji layihələri, nəqliyyat dəhlizləri və ya geosiyasi mövqeyi üzərindən qurmağa çalışmır. Burada başqa bir istiqamət də var: multikulturalizm, dini tolerantlıq və birgəyaşayış modeli.

Bu mövzu Azərbaycanda o qədər çox işlədilib ki, bəzən insanlar bunu sırf siyasi şüar kimi qəbul etməyə başlayırlar. Ancaq məsələnin maraqlı tərəfi odur ki, bu anlayışların arxasında müəyyən sosial reallıq da dayanır. Çünki Azərbaycan doğrudan da tarixən müxtəlif xalqların və dinlərin yanaşı yaşadığı coğrafiya olub. Burada təkcə azərbaycanlılar deyil, talışlar, ləzgilər, avarlar, ruslar, yəhudilər, udinlər və başqa xalqlar yaşayıb. Müsəlmanlarla yanaşı pravoslavlar, katoliklər, yəhudilər və digər dini icmalar da fəaliyyət göstərib. Bu faktı inkar etmək mümkün deyil.

Amma problem ondadır ki, dünyada “multikulturalizm” anlayışı son illərdə ciddi böhran yaşayır. Avropada miqrasiya dalğası, dini radikalizm, islamofobiya, sağ populizmin güclənməsi bir çox ölkələrdə bu ideyanın iflasa uğradığı barədə müzakirələr yaradıb. Vaxtilə multikulturalizmin əsas müdafiəçilərindən sayılan Almaniya, Fransa və Böyük Britaniyada belə bu modelin işləmədiyini deyən siyasətçilər ortaya çıxdı. İnsanlar müxtəlifliyi qəbul etməkdən daha çox, fərqlərdən qorxmağa başladılar. Məhz belə bir dövrdə Azərbaycanın özünü “multikulturalizm məkanı” kimi təqdim etməsi təsadüfi deyil.

Burada siyasi hesab da var, strateji maraq da. Çünki beynəlxalq aləmdə ölkələrin nüfuzu artıq təkcə hərbi və iqtisadi güclə ölçülmür. Dövlətlər özlərini hansı dəyərlərin daşıyıcısı kimi təqdim etdiklərinə görə də qiymətləndirilirlər. Azərbaycan da uzun müddətdir özünü Şərqlə Qərb arasında körpü kimi təqdim edir. Roma Papası ilə münasibətlər də bu siyasətin bir hissəsidir.

Əslində, Azərbaycan ilə Vatikan arasında əlaqələr sıradan münasibətlər deyil. Dünyada katoliklərin sayı milyarddan çoxdur və Vatikanın beynəlxalq təsir imkanları kifayət qədər böyükdür. Azərbaycanın bu münasibətləri inkişaf etdirməsi həm diplomatik, həm də imic baxımından əhəmiyyət daşıyır. Bu münasibətlər vasitəsilə rəsmi Bakı dünyaya mesaj verir ki, dini dözümlülüyü dövlət siyasətinin bir hissəsi hesab edir.

Ancaq burada vacib bir məqam var: dini tolerantlıq yalnız beynəlxalq tribunalar üçün deyil, gündəlik həyat üçün də işləməlidir. İnsanlar bunu real həyatda hiss etməlidir. Əgər bir ölkədə müxtəlif dinlərin nümayəndələri bir-birinə qarşı qorxu ilə yaşamırsa, ibadət yerləri qorunursa, dini zəmində qarşıdurmalar baş vermirsə, bu artıq siyasi bəyanatdan daha böyük göstəricidir.

Azərbaycanın bu baxımdan müəyyən üstünlükləri var. Burada Yaxın Şərqdəki kimi məzhəb müharibələri olmayıb. Etnik separatizm müəyyən dövrlərdə təhlükə yaratsa da, dini qarşıdurma ölkənin əsas problemi səviyyəsinə qalxmayıb. Bakı küçələrində hicablı qadınla açıq geyimli qadının yanaşı gəzməsi, məscidlə kilsənin eyni məhəllədə yerləşməsi artıq insanların adi qəbul etdiyi mənzərəyə çevrilib.

Prezident İlham Əliyevin məktubunda diqqət çəkən başqa bir xətt də “mədəni müxtəliflik” anlayışıdır. Bu, son illərdə qlobal siyasətdə ciddi önəm qazanan mövzulardan biridir. Çünki dünya sürətlə qütbləşir. Sosial şəbəkələr insanları yaxınlaşdırmaq əvəzinə bəzən daha çox qarşıdurmaya sürükləyir. İnsanlar fərqli fikirləri dinləmək əvəzinə yalnız öz mövqelərini təsdiqləyən informasiya ilə yaşamağa başlayırlar. Bu isə cəmiyyətlərdə dözümsüzlüyü artırır.

Belə bir zamanda dövlətlərin “qarşılıqlı anlaşma”, “birgəyaşayış” kimi anlayışları önə çıxarması müəyyən mənada müdafiə mexanizminə çevrilir. Azərbaycan da bunu edir. Xüsusilə regionun mürəkkəb geosiyasi reallığında bu mesajların verilməsi təsadüfi deyil. Çünki Cənubi Qafqaz tarix boyu münaqişələrin, dini və etnik qarşıdurmaların yaşandığı ərazi olub. Belə bir regionda sabitlik obrazı yaratmaq siyasi baxımdan vacibdir.

Maraqlıdır ki, Azərbaycan bu siyasəti təkcə müsəlman dünyasına yox, Qərbə də göstərməyə çalışır. Vatikanla münasibətlər də məhz buna xidmət edir. Çünki Qərbdə islam dünyası ilə bağlı formalaşmış stereotiplər hələ də qalır. Terror, radikalizm və dini ekstremizm xəbərləri uzun illərdir müsəlman ölkələrinin imicinə ciddi zərbə vurub. Azərbaycan isə özünü fərqli model kimi təqdim etməyə çalışır: dünyəvi və tolerant müsəlman ölkəsi kimi.

Bu siyasətin nə qədər uğurlu olduğu barədə müxtəlif fikirlər ola bilər. Amma bir həqiqət var ki, beynəlxalq münasibətlərdə imic artıq çox böyük rol oynayır. Dövlətlər təkcə nə etdiklərinə görə yox, necə göründüklərinə görə də qiymətləndirilirlər. Azərbaycan da bunu yaxşı anlayır və multikulturalizm mövzusunu beynəlxalq siyasətdə yumşaq güc aləti kimi istifadə edir.

Sosial sabitliklə tolerantlıq bir-birindən ayrı anlayışlar deyil. Əgər cəmiyyət daxilində etnik və dini qarşıdurmalar yaranarsa, bu, iqtisadiyyata da, təhlükəsizliyə də, insanların gündəlik həyatına da təsir edir. Dünyanın bir çox ölkəsində bunu açıq görmək mümkündür. Ona görə də müxtəlifliyin qorunması yalnız humanitar məsələ deyil, həm də təhlükəsizlik məsələsidir.

Prezident İlham Əliyevin məktubunda “etnik və dini müxtəliflik milli sərvət kimi qorunur” fikri əslində bu məntiqə söykənir. Yəni fərqlilik təhlükə yox, üstünlük kimi təqdim olunur. Bu yanaşma müasir dünyada getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır. Çünki qloballaşma dövründə monoetnik və monomədəni cəmiyyət anlayışı əvvəlki qədər real görünmür.

Bugünkü dünyada dövlətlərin qarşısında duran əsas problemlərdən biri müxtəlifliyi idarə etməkdir. İnsanları eyni düşüncəyə məcbur etmək artıq mümkün deyil. Əsas məsələ fərqli baxışların birgə yaşaya bilməsini təmin etməkdir. Azərbaycan da öz modelini məhz bu prinsip üzərində qurmağa çalışır.

Bütün bunların fonunda Roma Papasına göndərilən məktub sadəcə diplomatik nəzakət nümunəsi deyil. Bu məktub həm də Azərbaycanın özünü necə gördüyünün və necə göstərmək istədiyinin siyasi manifestidir. Burada verilən mesaj aydındır: Azərbaycan özünü mədəni müxtəlifliyin və qarşılıqlı anlaşmanın tərəfdarı kimi təqdim edir.

Ancaq ən vacib məsələ bundan sonrasıdır. Çünki hər bir ideyanın real gücü onun gündəlik həyatda nə qədər yaşamasından asılıdır. Multikulturalizm yalnız beynəlxalq forumların mövzusu kimi qalanda təsirini itirir. O, məktəbdə, küçədə, iş yerində, insanların bir-birinə münasibətində görünəndə real dəyərə çevrilir.

Azərbaycanın qarşısında duran əsas çağırış da məhz budur: tolerantlığı sadəcə siyasi brend yox, cəmiyyətin daxili davranış modelinə çevirmək. Əgər bu mümkün olarsa, onda “etnik və dini müxtəliflik milli sərvətdir” fikri sadəcə rəsmi bəyanat kimi yox, real həyat həqiqəti kimi qəbul ediləcək.