Gündəm,Siyasi
Tarixi dönüşün memarı: Lider, millət və gələcək
1. Liderliyin ontologiyasi: millətin şəxsiyyətə çevrilməsi
Tarixdə elə anlar olur ki, zamanın özü sanki bir insanın simasında danışmağa başlayır. Bu zaman lider artıq sadəcə idarə edən deyil — o, millətin özünü dərk etmə forması olur. Müasir Azərbaycanın bu mərhələsində İlham Əliyev məhz belə bir tarixi fenomen kimi çıxış edir.
Onun siyasi fəaliyyəti yalnız qərarların cəmi deyil; bu fəaliyyət milli şüurun strukturlaşması, dağılmış yaddaşın bərpası və tarixi iradənin konkret formaya salınması prosesidir. Bu baxımdan, İlham Əliyevi yalnız “prezident” kateqoriyası ilə izah etmək kifayət etmir. O, artıq siyasi institutdan daha böyük bir anlam daşıyır — o, milli varlığın simvolik təcəssümüdür.
Fəlsəfi baxımdan desək, burada fərd ilə kollektiv arasında sərhədlər pozulur. Hegel deyirdi ki, “tarixi şəxsiyyətlər dünya ruhunun daşıyıcılarıdır”. Bu prizma ilə baxdıqda, İlham Əliyevin fəaliyyəti fərdi ambisiya deyil, tarixi zərurətin təzahürü kimi görünür. O, sanki zamanın tələb etdiyi qərarları verən deyil — zamanın özünü ifadə edən aktora çevrilir.
Burada maraqlı bir ontoloji dönüş baş verir: dövlət artıq yalnız hüquqi struktur deyil, emosional və mənəvi birlik formasına çevrilir. Xalq liderdə özünü görür, lider isə xalqın tarixdə itirdiyi özünəinamı geri qaytarır. Bu qarşılıqlı refleksiya milli birliyin ən güclü formasıdır.
Tarixi paralellər bu fenomeni daha aydın göstərir. Mustafa Kamal Atatürk Osmanlı imperiyasının dağılması fonunda Türkiyənin yeni kimliyini formalaşdırarkən, o da sadəcə siyasi lider deyildi — o, “millətin yenidən doğuluşunun simvolu” idi. Eyni şəkildə Şarl de Qoll Fransa üçün işğal və məğlubiyyət psixologiyasını dağıdan, xalqın özünə inamını bərpa edən fiqura çevrilmişdi.
Bu liderlərin ortaq xüsusiyyəti nədir? Onlar hakimiyyətə gəlmirlər — onlar tarix tərəfindən “çağırılırlar”.
İlham Əliyevin timsalında da biz bu çağırışı görürük. Azərbaycan 1990-cı illərin xaotik və zəif dövlətçilik mərhələsindən çıxaraq yeni bir mərhələyə keçməli idi. Bu keçid isə, yalnız iqtisadi və ya hərbi resurslarla mümkün deyildi; bu keçid üçün ideoloji sabitlik, siyasi iradə və strateji düşüncə tələb olunurdu. Bu nöqtədə Heydər Əliyev tərəfindən qurulan dövlətçilik fəlsəfəsi mühüm rol oynadı. İlham Əliyev bu irsi sadəcə davam etdirmədi — o, onu dəyişdi. Əgər Heydər Əliyev dövlətin “varlığını” təmin etmişdisə, İlham Əliyev bu dövlətin “özünü təsdiqini” reallaşdırdı.
Burada artıq liderlik varislikdən çıxaraq yeni keyfiyyət mərhələsinə keçir. Bu, yalnız siyasi ardıcıllıq deyil; bu, ideyanın zaman daxilində inkişafıdır.
Lakin bu proses heç də yalnız rasional deyil. Burada emosional komponent çox güclüdür. Xalqın uzun illər içində yığılan ağrısı, məğlubiyyət hissi, itirilmiş torpaqların travması — bütün bunlar kollektiv şüurun dərin qatlarında mövcud idi. Bu travmanın sağalması üçün yalnız diplomatiya kifayət etmirdi. Bunun üçün simvolik qələbə, psixoloji dönüş və milli qürurun bərpası lazım idi.
Və məhz bu nöqtədə lider obrazı həlledici rol oynayır.
Çünki lider sadəcə qərar verən deyil — o, ümid yaradan, qorxunu aradan qaldıran və gələcəyə inam formalaşdıran fiqurdur. İlham Əliyevin çıxışlarında, davranışında və siyasi kursunda bu ünsürlər açıq şəkildə hiss olunur. Bu isə, onu klassik siyasətçi modelindən çıxarıb, milli lider kateqoriyasına yüksəldir.
Bu baxımdan, onun şəxsiyyətinə qarşı yönələn hücumları da yalnız siyasi mübarizə kimi izah etmək mümkün deyil. Çünki bu hücumlar bir fərdi deyil, bir simvolu hədəf alır. Və simvolu dağıtmaq — kollektiv şüuru zəiflətmək deməkdir.
Lakin burada paradoks yaranır: tarix göstərir ki, simvollar hücumlarla yox, məhz həmin hücumların fonunda daha da güclənir. Çünki xalq zamanla anlayır ki, liderə qarşı yönələn hücum əslində onun öz kimliyinə qarşı yönəlmiş hücumdur. İlham Əliyev fenomeni yalnız siyasi hadisə deyil — bu, ontoloji hadisədir. Bu, millətin özünü yenidən tapması, öz tarixini yenidən yazması və öz gələcəyini müəyyən etməsi prosesidir.
2. Qarabağ zəfəri: tarixi ədalətin bərpası və milli şüurun rekonstruksiyasi
Tarixdə bəzi qələbələr var ki, onlar yalnız xəritələri dəyişmir — onlar insanın özünə baxışını dəyişir. Azərbaycanın 44 günlük Vətən müharibəsində əldə etdiyi zəfər də məhz belə hadisələrdən biridir. Bu zəfər sadəcə hərbi uğur deyildi; bu, milli şüurun yenidən qurulması, itirilmiş tarixi yaddaşın bərpası və ədalət ideyasının real formaya çevrilməsi idi. Bu prosesin mərkəzində isə, yenə də İlham Əliyev dayanırdı — təkcə Ali Baş Komandan kimi deyil, həm də tarixi iradənin daşıyıcısı kimi.
Uzun illər ərzində Qarabağ məsələsi Azərbaycan cəmiyyətində “dondurulmuş ağrı” kimi mövcud idi. Bu ağrı nə tam unudulurdu, nə də tam ifadə olunurdu. O, kollektiv şüurun dərin qatlarında susqun şəkildə yaşayırdı. Bu vəziyyət isə, cəmiyyətin psixoloji dərinliyində ikili vəziyyət yaradırdı: formal sabitlik, lakin daxildə natamamlıq hissi. Fəlsəfi baxımdan bu, “yarımçıq tarix sindromu”dur.
Yarımçıq tarix isə, heç vaxt sabit ola bilməz. O, ya tamamlanmalıdır, ya da cəmiyyəti daxildən parçalamağa davam edəcək. 44 günlük müharibə bu yarımçıq tarixin tamamlanması idi. Burada diqqət yetirilməli olan əsas məqam budur: bu zəfər yalnız fiziki ərazilərin azad olunması deyildi. Bu, eyni zamanda psixoloji və ontoloji azadlıq idi. Azərbaycan cəmiyyəti özünü artıq “məğlubiyyət travması ilə yaşayan xalq” kimi deyil, “tarixi ədaləti bərpa edən xalq” kimi dərk etməyə başladı.
Bu dəyişiklik isə, hər şeydən önəmlidir. Çünki dövlətin real gücü yalnız onun ordusu ilə deyil, xalqının özünə olan inamı ilə ölçülür. Bu nöqtədə liderin rolu yenidən ön plana çıxır. Müharibə yalnız texniki qərarlarla qazanılmır. Müharibə iradə ilə qazanılır. Və bu iradə mərkəzləşdirilməlidir. İlham Əliyev məhz bu iradənin konsentrasiyası idi. Onun çıxışları, diplomatik manevrləri, informasiya müharibəsindəki aktivliyi — bütün bunlar bir sistemin hissələri idi. O, yalnız cəbhədə deyil, beynəlxalq arenada da paralel mübarizə aparırdı. Bu isə, müasir müharibənin əsas xüsusiyyətidir: savaş artıq yalnız silahla deyil, sözlə, imiclə və legitimliklə də aparılır.
Burada maraqlı bir müqayisə aparmaq olar. Vinston Çörçil İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Böyük Britaniyanın müqavimət ruhunu qoruyub saxlayan simvol idi. Onun məşhur çıxışları xalqın psixoloji dirənişini təmin edirdi. Lakin o, yalnız sözlə deyil, strateji baxışla da müharibənin gedişatına təsir edirdi.
İlham Əliyevin liderliyində də oxşar sintez müşahidə olunur: emosional səfərbərlik ilə rasional strategiyanın birləşməsi. Bu sintez isə, təsadüfi deyil. Bu, müasir liderliyin ən yüksək formasıdır.
Eyni zamanda, Qarabağ zəfəri beynəlxalq münasibətlər sistemində də mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Uzun illər ərzində “dondurulmuş münaqişə” kimi təqdim olunan vəziyyət, əslində, qeyri-ədalətli status-kvonun qorunması idi. Bu status-kvo isə, müəyyən beynəlxalq güc mərkəzlərinin maraqlarına xidmət edirdi. Azərbaycan bu sistemi pozdu. Bu isə, yalnız regional deyil, qlobal səviyyədə də rezonans doğurdu. Çünki bu hadisə bir sualı gündəmə gətirdi: beynəlxalq hüquq real güc olmadan nə dərəcədə effektivdir?
Azərbaycanın təcrübəsi göstərdi ki, hüquq yalnız kağız üzərində deyil, onu təmin edəcək siyasi iradə olduqda işləyir. Bu, çox mühüm fəlsəfi nəticədir. Bu həm də post-sovet məkanında yeni siyasi modelin formalaşması deməkdir: passiv gözləmə deyil, aktiv transformasiya modeli. Bu modelin mərkəzində isə, yenə də liderlik dayanır.
Lakin hər qələbə yeni məsuliyyətlər yaradır. Qarabağ zəfərindən sonra Azərbaycan artıq yalnız müharibə aparan dövlət deyil — o, quruculuq və inteqrasiya mərhələsinə keçən dövlətdir. Bu mərhələ isə daha mürəkkəbdir. Çünki müharibədə düşmən aydındır. Sülh dövründə isə, çağırışlar daha çoxşaxəlidir: iqtisadi inkişaf, sosial inteqrasiya, regional balans, beynəlxalq təzyiqlər və informasiya hücumları. Və məhz bu mərhələdə liderin davamlılığı və strateji düşüncəsi daha çox önəm qazanır.
Burada bir başqa fəlsəfi məqam ortaya çıxır: qələbə yalnız son deyil, başlanğıcdır. Əgər qələbə düzgün idarə olunmazsa, o, yeni problemlərin başlanğıcına çevrilə bilər. Lakin, düzgün liderlik bu qələbəni davamlı inkişaf modelinə çevirə bilər. İlham Əliyevin post-müharibə siyasəti məhz bu istiqamətdə qurulmuşdur: azad olunmuş ərazilərin bərpası, beynəlxalq layihələrin genişləndirilməsi və Azərbaycanın regional lider kimi mövqeyinin möhkəmləndirilməsi. Bu isə göstərir ki, Qarabağ zəfəri təsadüfi hadisə deyil — bu, uzunmüddətli strateji düşüncənin nəticəsidir.
Eyni zamanda, bu zəfər milli identikliyin yenidən qurulmasına səbəb oldu. Azərbaycan cəmiyyəti artıq yalnız keçmiş travmalar üzərində deyil, gələcək vizyon üzərində formalaşmağa başlayır. Bu isə, ən böyük qələbədir. Çünki torpağı geri qaytarmaq mümkündür, lakin özünə inamı geri qaytarmaq daha çətindir. Və məhz bu inam bərpa olundu. Qarabağ zəfəri yalnız hərbi hadisə deyil — bu, tarixi, psixoloji və fəlsəfi transformasiyadır. Bu transformasiyanın mərkəzində isə, lider və xalq arasında qurulan dərin əlaqə dayanır. Bu əlaqə isə, sadəcə siyasi deyil — bu, varlıq səviyyəsində bir birlikdir.
3. İnformasiya müharibəsi və kimlik böhranı: daxildən parçalama strategiyasi
Müasir dövrdə müharibələr yalnız cəbhə xəttində aparılmır. Bəzən ən təhlükəli savaşlar insanın beynində, yaddaşında və kimliyində baş verir. Əgər bir xalqın yaddaşı zəiflədilirsə, onun müqaviməti də zəifləyir. Əgər onun kimliyi şübhə altına alınırsa, onun gələcəyi də qeyri-müəyyənləşir. Bu kontekstdə İlham Əliyevin hədəf alınması təsadüfi hadisə deyil. Bu, daha geniş bir strategiyanın tərkib hissəsidir — milli birliyin mərkəzini zəiflətmək strategiyası.
Çünki müasir siyasi nəzəriyyədə bir prinsip var: dövlətin dayanıqlığı yalnız institutlarla deyil, simvolik mərkəzlərlə qorunur. Bu simvolik mərkəz isə, çox vaxt lider olur. Liderin nüfuzu zədələndikdə, bu, təkcə bir şəxsin deyil, bütövlükdə sistemin legitimliyinə təsir edir. Bu səbəbdən, informasiya müharibəsi birbaşa liderə yönəlir.
Lakin, burada daha mürəkkəb və təhlükəli bir fenomen ortaya çıxır: bu müharibədə bəzən “özünkülər” istifadə olunur. Xaricdə yaşayan bəzi “azərbaycanlı” miqrantların bu prosesdə alətə çevrilməsi sadəcə siyasi məsələ deyil — bu, dərin sosial-fəlsəfi problemdir. Bu fenomeni yalnız xəyanət və ya maddi maraqla izah etmək yetərli deyil. Burada daha fundamental bir məsələ var: kimlik böhranı.
İnsan öz kimliyindən uzaqlaşdıqda, o, mənəvi dayaqlarını itirir. Bu zaman o, artıq özünü müəyyən edən deyil, başqalarının müəyyən etdiyi varlığa çevrilir. Fəlsəfədə buna “subyektin obyektləşməsi” deyilir. Bu prosesdə fərd artıq qərar verən deyil — istifadə olunan olur. Belə şəxslərin ritorikasına diqqət yetirdikdə maraqlı bir uyğunluq ortaya çıxır: onların dedikləri tez-tez Azərbaycana düşmən mövqedə olan qüvvələrin narrativləri ilə üst-üstə düşür. Bu, təsadüf deyil. Bu, informasiya müharibəsinin struktur mexanizmidir. Bu mexanizm çox sadə işləyir: əvvəlcə cəmiyyət daxilində şübhə yaradılır, sonra bu şübhə böyüdülür və sonda bu şübhə “alternativ həqiqət” kimi təqdim olunur. Bu, klassik psixoloji manipulyasiya modelidir.
Tarixdə bu cür strategiyalar çox istifadə olunub. Məsələn, ikiqütblü Soyuq Müharibə dövründə müharibə yalnız tankların, raketlərin və orduların toqquşması deyildi. Əslində, ən səssiz və ən təhlükəli savaş insanın beynində gedirdi. Bu, gülləsiz, amma təsiri daha dərin olan bir müharibə idi. ABŞ və SSRİ bir-birinə qarşı təkcə cəbhədə deyil, insanların düşüncəsində də savaş aparırdı. Radiolar, qəzetlər, filmlər, hətta məktəb dərslikləri belə bu mübarizənin alətinə çevrilmişdi. Məsələn, SSRİ-də yayımlanan təbliğat materiallarında Qərb “çökmüş, mənəviyyatsız cəmiyyət” kimi təqdim olunurdu. Eyni zamanda, Qərbdə Sovet sistemi “azadlıqları məhv edən totalitar rejim” kimi təsvir edilirdi. Bu, sadəcə informasiya deyildi — bu, şüurun formalaşdırılması idi.
Amerikanın məşhur “Voice of America” radiosu Şərqi Avropaya yayımlanaraq insanlara fərqli reallıq təqdim edirdi. SSRİ isə, buna cavab olaraq xarici radio siqnallarını bloklamağa çalışırdı. Niyə? Çünki informasiya artıq silaha çevrilmişdi.
Daha bir maraqlı fakt: Hollivud filmləri belə bu mübarizənin bir hissəsi idi. Filmlərdə azadlıq, fərdi hüquqlar və “Amerika arzusu” ideal kimi təqdim olunurdu. Bu, milyonlarla insanın düşüncəsinə təsir edirdi — bəzən bir tankdan daha güclü şəkildə. Nəticədə nə baş verdi?
Cəmiyyətlər tədricən iki hissəyə bölündü. Eyni ölkədə yaşayan insanlar belə fərqli düşünməyə başladı. Biri Qərbi ideal sayırdı, digəri isə Sovet sistemini müdafiə edirdi. Bu isə, daxili parçalanma yaradırdı. Ən təhlükəlisi isə bu idi: İnsanlar artıq öz fikirlərinin haradan gəldiyini belə anlamırdı. Onlar düşünürdü ki, bu onların şəxsi mövqeyidir. Halbuki, çox vaxt bu fikirlər kənardan formalaşdırılırdı. Bu səbəbdən, Soyuq Müharibə bizə bir dərs verir: Bir xalqı məğlub etmək üçün bəzən onu silahla vurmaq lazım deyil — onun düşüncəsini dəyişmək kifayətdir.
Çünki düşüncəsi dəyişən cəmiyyət, gec-tez özü-özünü parçalayır.
Bugünkü informasiya müharibəsi isə daha mürəkkəbdir. Çünki texnologiya bu prosesi sürətləndirib və genişləndirib. Sosial şəbəkələr, media platformaları və rəqəmsal kommunikasiya vasitələri informasiyanın yayılmasını nəzarətdən çıxarıb. Bu isə, həm imkan, həm də təhlükədir. İmkan — çünki həqiqət daha geniş yayıla bilər. Təhlükə — çünki yalan da eyni sürətlə yayılır. Bu şəraitdə əsas məsələ informasiyanın doğruluğu deyil, onun təsir gücüdür. Və məhz burada emosional manipulyasiya ön plana çıxır. İnsanlar faktlara görə deyil, hisslərə görə qərar verməyə başlayır. Qəzəb, qorxu, nifrət — bunlar informasiya müharibəsinin əsas alətlərinə çevrilir. Bu alətlər isə çox vaxt liderə qarşı yönəldilir.
Çünki lider yalnız siyasi fiqur deyil — o, emosional mərkəzdir. Ona qarşı hücum, əslində, cəmiyyətin emosional balansına hücumdur. Lakin, burada vacib bir sual ortaya çıxır: niyə bəzi insanlar bu manipulyasiyalara daha həssas olur?
Cavab yenə də kimlik məsələsindədir. Kimliyi möhkəm olan insan manipulyasiyaya qarşı daha dayanıqlıdır. O, informasiyanı süzgəcdən keçirir, müqayisə edir və nəticə çıxarır. Lakin, kimliyi zəif olan insan informasiyanı qəbul edir — tənqidi düşünmədən, analiz etmədən. Bu baxımdan, informasiya müharibəsi yalnız siyasi deyil, həm də mədəni və təhsil problemidir. Bu, cəmiyyətin intellektual dayanıqlılığı məsələsidir.
İlham Əliyevin hədəf alınması isə, bu müharibənin mərkəzi elementidir. Çünki o, milli birliyin simvoludur. Bu simvol zəiflədikdə, sistem də zəifləyir. Bu məsələyə emosional deyil, dərin və prinsipial yanaşmaq lazımdır. Çünki burada söhbət təkcə bir şəxsin ünvanına deyilən sözlərdən getmir. Məsələ daha genişdir — bu, dövlətin simvoluna, milli iradənin təcəssümünə və cəmiyyətin ortaq dəyərlərinə münasibət məsələsidir.
İlham Əliyevi hədəf alan kampaniyalar ilk baxışda fərdi tənqid kimi təqdim oluna bilər. Lakin, bu cür yanaşma səthi və yanıltıcıdır. Çünki prezident yalnız fərdi siyasi fiqur deyil. O, dövlətin institusional təmsilçisidir, beynəlxalq müstəvidə ölkənin simasıdır və daxildə milli birliyin simvolik mərkəzidir. Bu baxımdan, ona yönələn hücumlar avtomatik olaraq daha geniş məna kəsb edir.
Siyasi tənqid ilə təhqir arasında sərhəd var. Tənqid — arqumentə əsaslanır, alternativ mövqe təqdim edir və ictimai müzakirəni zənginləşdirir. Təhqir isə destruktivdir; onun məqsədi həqiqəti araşdırmaq deyil, nüfuzu zədələmək və etimadı sarsıtmaqdır. Son dövrlərdə müşahidə olunan hücumlar isə, məhz ikinci kateqoriyaya aiddir. Burada nə arqument var, nə analitik yanaşma. Burada yalnız emosional manipulyasiya, şişirtmə və məqsədli diskreditasiya cəhdləri var.
Bu nöqtədə məsələ daha da dərinləşir. Çünki prezidentin simvolik rolu nəzərə alındıqda, ona qarşı yönələn təhqir dili faktiki olaraq dövlətin özünə qarşı yönəlmiş olur. Dövlət isə, abstrakt anlayış deyil; o, xalqın təşkilatlanmış formasıdır. Deməli, bu cür hücumlar dolayı şəkildə xalqın özünü, onun seçimini və onun kollektiv kimliyini hədəfə alır.
Burada çox vacib bir fəlsəfi məqam ortaya çıxır: simvollar üzərindən aparılan hücumlar birbaşa dəyərlər sisteminə yönəlir. Bayrağı yandırmaq necə sadəcə bir parçaya qarşı hərəkət deyilsə, dövlət başçısını sistemli şəkildə təhqir etmək də sadəcə fərdi münasibət deyil. Bu, milli hörmət anlayışına, siyasi mədəniyyətə və ictimai etikaya zərbədir.
Belə hallarda sərt tənqid yalnız emosional reaksiya deyil, həm də ictimai məsuliyyət formasıdır. Çünki cəmiyyət bu cür davranışlara reaksiya verməzsə, zamanla normalar aşınır. Təhqir adi hala çevrilir, siyasi diskurs keyfiyyətini itirir və nəticədə ictimai müzakirə səviyyəsi aşağı düşür. Bu isə. uzunmüddətli perspektivdə dövlətin intellektual və siyasi dayanıqlılığına zərər vurur.
Eyni zamanda, bu cür kampaniyaların arxasında dayanan motivləri də düzgün qiymətləndirmək lazımdır. Təsadüfi emosional çıxışlarla sistemli informasiya hücumlarını eyniləşdirmək doğru deyil. Sistemli hücumlar adətən müəyyən məqsədlərə xidmət edir: nüfuzun zəiflədilməsi, ictimai inamın sarsıdılması və daxili parçalanmanın təşviqi. Bu baxımdan, prezidentin və onun ailəsinin hədəf alınması çox vaxt daha geniş geosiyasi və ideoloji kontekstin bir hissəsi olur.
Bu cür hallarda ən təhlükəli məqam isə, bəzi şəxslərin bu prosesdə alətə çevrilməsidir. Onlar bəzən bunu anlamadan, bəzən isə şüurlu şəkildə edirlər. Lakin nəticə dəyişmir: onlar öz mövqelərindən çıxaraq başqalarının qurduğu ssenarinin iştirakçısına çevrilirlər. Bu isə, artıq fərdi fikir ifadəsi deyil, funksional rol oynamaqdır.
Burada sərt mövqe tutmaq zəruridir. Çünki məsələ şəxsi simpatiya və ya antipatiya deyil. Məsələ dövlətə münasibətin, milli dəyərlərə hörmətin və ictimai məsuliyyətin qorunmasıdır. Prezidenti hədəf seçmək, əgər bu, təhqir və dezinformasiya formasında aparılırsa, artıq siyasi mövqe deyil — bu, ictimai etikaya zidd davranışdır. Bu baxımdan, belə fəaliyyətlərə qarşı sərt ictimai və intellektual reaksiya vacibdir. Bu reaksiya yalnız müdafiə xarakteri daşımamalıdır; o, eyni zamanda maarifləndirici olmalıdır. Cəmiyyətə izah edilməlidir ki, tənqid nədir, təhqir nədir, informasiya manipulyasiyası necə işləyir və bu proseslərin arxasında hansı maraqlar dayanır.
Prezidentin hədəf alınması məsələsi dar çərçivədə qiymətləndirilə bilməz. Bu, dövlət, cəmiyyət və dəyərlər sistemi ilə bağlı kompleks məsələdir. Bu məsələyə laqeyd yanaşmaq isə, yalnız bu cür halların artmasına şərait yaradar. Çünki bir həqiqət dəyişmir: dövlətin simvoluna qarşı hörmətsizlik, əslində, həmin dövlətin özünə və onun xalqına qarşı hörmətsizlikdir. Bu isə artıq fərdi fikir deyil — ictimai məsuliyyət tələb edən bir məsələdir.
Ancaq, bu bədniyyət kampaniylar öz məqsədinə çata bilməzlər. Çünki həqiqi liderlik yalnız siyasi gücə deyil, mənəvi legitimliyə əsaslanır. Və bu legitimlik süni şəkildə dağıdıla bilməz. Bu müharibədə qalib gəlmək üçün yalnız güclü dövlət deyil, həm də güclü cəmiyyət lazımdır. Bu isə milli kimliyin qorunmasından başlayır. Çünki kimliyini itirən xalq, tarixini də itirir. Tarixini itirən xalq isə, gələcəyini qurmaq qabiliyyətini itirir. Ancaq, Qarabağ zəfəri bütün dünyaya göstərdi ki, Azərbaycan xalqı dünyanın ən mənəviyyatlı xalqlarından biridir.
4. Geosiyasi qarşıdurma: Azərbaycanın yüksəlişi və güc balansının dəyişməsi
Dünya siyasəti heç vaxt boşluq sevmir. Hər yüksəliş, mütləq şəkildə hansısa mövcud balansın pozulması deməkdir. Bir dövlət gücləndikcə, başqa bir güc mərkəzi öz təsir dairəsinin daraldığını hiss edir. Bu, geosiyasətin dəyişməz qanunudur.
Məhz bu qanunauyğunluq çərçivəsində İlham Əliyev rəhbərliyi altında Azərbaycanın yüksəlişini anlamaq lazımdır. Azərbaycan artıq yalnız regional oyunçu deyil. O, enerji siyasətində, nəqliyyat dəhlizlərində, diplomatik balanslarda və təhlükəsizlik arxitekturasında aktiv rol oynayan bir aktora çevrilib. Bu isə, onu qlobal güc xəritəsində görünən edir. Görünən olmaq isə riskli olmaq deməkdir. Çünki görünən güc, avtomatik olaraq hədəfə çevrilir.
Azərbaycanın son illərdə formalaşdırdığı siyasət modeli klassik asılılıq modelindən fərqlənir. Bu model bir mərkəzdən asılı olmaq əvəzinə, çoxvektorlu balans siyasətinə əsaslanır. Bu isə, onu daha müstəqil, lakin eyni zamanda daha mürəkkəb oyunçuya çevirir. Bu strategiyanın fəlsəfi mahiyyəti “suverenliyin aktiv forması”dır. Passiv suverenlik — yalnız mövcudluğu qorumağa yönəlir. Aktiv suverenlik isə, öz mövqeyini formalaşdırır və təsir edir. İlham Əliyevin siyasəti məhz ikinci modelə aiddir. Bu modelin kökləri isə təsadüfi deyil. Ümummilli lider Heydər Əliyev tərəfindən qurulan balanslı xarici siyasət kursu müasir mərhələdə daha dinamik və proaktiv formaya keçmişdir. Əgər əvvəlki mərhələdə əsas məqsəd dövlətin qorunması idisə, indi məqsəd dövlətin təsir gücünün artırılmasıdır. Bu isə, keyfiyyətcə fərqli mərhələdir. Bu mərhələdə Azərbaycan artıq yalnız özünü müdafiə edən deyil, həm də regional prosesləri formalaşdıran aktora çevrilir.
Məsələn, enerji siyasətində Azərbaycanın oynadığı rol Avropanın enerji təhlükəsizliyində mühüm faktor kimi çıxış edir. Nəqliyyat sahəsində isə, Şərq ilə Qərb arasında körpü rolunu gücləndirir. Bu isə onu təkcə iqtisadi deyil, həm də geosiyasi baxımdan vacib edir. Bu nöqtədə maraqlı bir paralel aparmaq olar.
Li Kuan Yu Sinqapuru kiçik coğrafiyadan qlobal iqtisadi mərkəzə çevirərkən, o da balans siyasətindən istifadə edirdi. Böyük güclər arasında manevr edərək, ölkəsinin maraqlarını maksimum səviyyədə qoruyurdu.
İlham Əliyevin siyasətində də bu praqmatik realizm açıq şəkildə görünür. Lakin burada mühüm fərq var. Azərbaycan yalnız iqtisadi mərkəzə çevrilmir — o, eyni zamanda siyasi və hərbi baxımdan da güclənir. Bu isə, onu daha kompleks güc aktoruna çevirir. Və məhz bu komplekslik bəzi dairələri narahat edir. Çünki belə dövlətlər idarə olunmur — onlar özlərini idarə edirlər.
Geosiyasi qarşıdurmanın mahiyyəti də burada ortaya çıxır: məsələ yalnız maraqların toqquşması deyil, həm də modelin toqquşmasıdır. Bir tərəfdə asılılıq və təsirə açıq model, digər tərəfdə isə müstəqil və suveren model. Azərbaycan ikinci yolu seçib. Bu seçim isə, hər kəs üçün qəbul edilən deyil. Bu səbəbdən, birbaşa qarşıdurma mümkün olmadıqda, dolayı üsullar işə düşür: informasiya təzyiqi, siyasi kampaniyalar, imicə zərbə vurmaq cəhdləri. Bu kontekstdə İlham Əliyevin hədəf alınması yenə də sistemli məntiqə uyğun gəlir. Çünki o, bu modelin əsas daşıyıcısıdır. Lider zəiflədikdə, model də zəifləyir. Bu isə, rəqiblər üçün ən effektiv strategiyadır.
Lakin burada bir incə məqam var. Tarix göstərir ki, güclü dövlətlər yalnız xarici təzyiqlə zəifləmirlər. Onlar daxili zəifliklər nəticəsində sarsılırlar. Əgər daxili birlik qorunarsa, xarici təzyiqlər effekt vermir. Bu baxımdan, milli birlik məsələsi yenidən ön plana çıxır. Bu birlik yalnız emosional deyil, həm də strateji məsələdir. Çünki geosiyasi mübarizə yalnız dövlətlər arasında deyil, cəmiyyətlərin daxilində də aparılır. Bu mübarizədə qalib gəlmək üçün isə yalnız güclü lider kifayət etmir — güclü cəmiyyət lazımdır. İlham Əliyevin siyasətində tez-tez vurğulanan “xalq-iqtidar birliyi” ideyası məhz bu kontekstdə başa düşülməlidir. Bu, sadəcə siyasi şüar deyil — bu, geosiyasi dayanıqlılıq mexanizmidir. Çünki lider və xalq arasında əlaqə güclü olduqda, xarici təsirlər zəifləyir. Bu isə, müasir dünyanın ən vacib müdafiə mexanizmlərindən biridir.
Azərbaycanın yüksəlişi təkcə iqtisadi və ya hərbi proses deyil — bu, geosiyasi transformasiyadır. Bu transformasiya isə, mövcud güc balansını dəyişdirdiyi üçün təbii olaraq müqavimətlə qarşılaşır. Lakin, tarix bir şeyi açıq şəkildə göstərir: öz yolunu seçən və bu yolu ardıcıl şəkildə davam etdirən dövlətlər uzunmüddətli perspektivdə daha uğurlu olur. Azərbaycan da məhz bu yoldadır.
3. Milli lider fenomeni: tarixi yaddaşın gələcəyə çevrilməsi
Tarix yalnız keçmişin xatirəsi deyil. Tarix gələcəyin istiqamətidir. Bir xalq öz tarixini necə dərk edirsə, gələcəyini də o şəkildə qurur. Bu baxımdan, milli lider fenomeni sadəcə siyasi kateqoriya deyil — bu, zamanın davamlılığını təmin edən fəlsəfi mexanizmdir. Müasir Azərbaycanda bu mexanizmin mərkəzində İlham Əliyev dayanır. Onun liderliyi yalnız konkret hadisələrin idarə olunması ilə məhdudlaşmır; bu liderlik keçmiş, indi və gələcək arasında körpü yaradır. Bu körpü isə, sadəcə siyasi deyil — bu, mənəvi və ideoloji bağdır. Çünki xalq yalnız bu günü ilə yaşamır. O, yaddaşı ilə yaşayır. Əgər bu yaddaş parçalanarsa, gələcək də parçalanar. Əgər bu yaddaş birləşərsə, gələcək də möhkəm olar.
İlham Əliyevin siyasi kursunun ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri məhz bu yaddaşı konsolidasiya etməsidir. Qarabağ zəfəri bu yaddaşı yalnız bərpa etmədi — onu gələcəyə yönəlmiş gücə çevirdi. Bu, çox mühüm fəlsəfi dönüşdür. Çünki yaddaş iki cür ola bilər: travma kimi yaddaş, güc kimi yaddaş. Azərbaycan uzun illər birinci mərhələdə idi. İndi isə, ikinci mərhələyə keçib. Bu keçid isə, avtomatik baş vermir. Bu keçid üçün liderlik lazımdır. Burada milli lider anlayışı daha dərindən başa düşülməlidir. Milli lider yalnız dövlət başçısı deyil. Milli lider — xalqın özünü necə görməsinin formasıdır. Bu baxımdan, İlham Əliyev yalnız siyasi fiqur deyil — o, kollektiv identikliyin simvoludur. Bu fenomeni daha geniş tarixi kontekstdə də müşahidə etmək mümkündür.
Mustafa Kemal Atatürk Türkiyə üçün keçmiş imperiya dağılmasından sonra yeni milli kimlik qurdu.
Şarl de Qoll Fransa üçün məğlubiyyət psixologiyasını dağıdaraq dövlətin qürurunu bərpa etdi. Nelson Mandela isə, parçalanmış cəmiyyəti barış və birlik ideyası ətrafında birləşdirdi. Bu liderlərin hər biri fərqli şəraitdə fəaliyyət göstərsə də, onların ortaq xüsusiyyəti var: Onlar yalnız dövləti idarə etmədilər — onlar millətin özünü yenidən yaratdılar. İlham Əliyevin fəaliyyəti də bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir.
Lakin burada mühüm bir məsələ var. Hər milli lider eyni zamanda mübahisəli fiqurdur. Bu, qaçılmazdır. Çünki lider dəyişiklik gətirir. Dəyişiklik isə, hər zaman müqavimət doğurur. Bu müqavimət bəzən açıq olur, bəzən gizli. Bəzən xaricdən gəlir, bəzən daxildən. Lakin, bütün hallarda bu müqavimət bir şeyi göstərir: liderin təsiri realdır.
Əgər təsir olmasaydı, müqavimət də olmazdı. Bu baxımdan, İlham Əliyevə qarşı yönələn kampaniyaları yalnız tənqid kimi deyil, həm də onun təsir gücünün göstəricisi kimi dəyərləndirmək olar. Çünki tarixdə təsirsiz liderlər heç vaxt hədəf olmur. Hədəf yalnız güclü olan olur.
Beləliklə, İlham Əliyev fenomeni yalnız bu günün siyasi reallığı deyil — bu, Azərbaycanın gələcək modelinin əsas sütunlarından biridir. Bu modelin mərkəzində isə bir ideya dayanır: müstəqillik yalnız qorunmalı deyil, davamlı şəkildə gücləndirilməlidir. Bu isə, yalnız dövlətin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin məsuliyyətidir. Çünki tarix bir daha sübut edir: liderlər tarix yaradır, amma tarixi yaşadan xalqlardır.
11:40 27.03.2026
Oxunuş sayı: 156
