Hadisə
"Türk etnonimi və törələri" kitabı müzakirə edilib
Şəmil Sadiq
Publisist-naşir, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru-dosent
-Böyük ustadımız İsa Muğanna "türk" sözünə bir az fərqli yanaşırdı. "Tərkiş" deyirdi. Deyirdi "yerini tərk eləyənlər" sözündən yaranan ifadədir və bu gün "türk" sözü kimi ifadə olunur. Yəni, yerini tərk eləyənlər mənasında, "tərk olunmuşlar". Bu əslində şumerlərdən yerini tərk edib, sonradan məcbur qalıb qayıdan mövzusunda Firudin müəllimin də nəzəriyyəsinə gəlib çıxır.
Bu tarix, bu adı kim verib, nə cür verib, nə vaxt işlənib kimi mövzular elmi ədəbiyyatın önəmli məsələlərindən biridir. Amma türklük artıq bir ideologiyadır, düşüncədir, fəlsəfədir, yaşam tərzidir, törədir və bu baxımdan biz bunu yaşatmış oluruq.
İndi çox əziz dostumuz Yunus bəyin yeni kitabını müzakirə edirik. Mən də onun bir neçə tarixi romanını oxumuşam və belə deyək ki, tarixi romanla böyüyən bir müəlliməm. Çox sevirəm tarixi romanları. Tarixi romanlar çox yaxşıdır, amma tarixi romanlar, ümumiyyətlə tariximizə çox ciddi şəkildə bəzən zərbə vurur, bəzən yön verir, bəzən istiqamət dəyişir. Bu baxımdan tarixi romanlar ərsəyə gətirmək çox vacibdir. Kütlənin, publikanın, çoxluğun tarixlə tanışlığı tarixi romanlardan başlayır, tarix kitablarından yox. Yəni, tarix kitablarını ya tarixçilər oxuya bilər və yaxud da qısa bir hissəsi müəyyən dərsdə keçilə bilər, amma əksəriyyətimiz ədəbiyyat üzərindən tarixlə tanış olmuş oluruq.
Əzizə Cəfərzadənin romanlarında Şah İsmayılın dilindən deyilən məşhur bir ifadə vardı: "Mən sizə dilimizi, qılıncımızı miras qoyub gedirəm". Halbuki Şah İsmayılla bağlı elə bir tarixi fakt yoxdur, sadəcə Əzizə Cəfərzadənin romanında istifadə elədiyi bir cümləni bütün tarixçilər tarixi fakt kimi məqalələrində istinad edirlər.
O baxımdan tarixi roman ustadı Yunus Oğuza, hörmətli dostumuza uğurlar arzulayıram. Türk dünyasının böyüklərini, şəxsiyyətlərini bir-bir qələmə alması çox vacibdir. Düzdür, bu mövzuda oxuyandan sonra çoxlu bədii təxəyyül məhsulları çıxır ortalığa. Nizami müəllim çox qəşəng ustadcasına, bizə tələbəlikdə belə məsələlərdə yön verirdi və fikrini çatdırırdı. İndi də eyni formanı görürəm, yazıçılarımıza mesajını vermiş olur ki, "Mən belə qəbul eləyirəm, siz düz qəbul eləyirsiz, siz qəbul eləməyin". İndi yazıçı ola bilər belə qəbul eləsin, amma tarix nəzarətdən çıxmasın.
O baxımdan, Yunus Oğuzu təbrik edirəm. Bizə də nəsib olub ki, sizinlə həm yol yoldaşı olmuşuq, həm də çox önəmli əsərlərinizdən birinin və bir neçəsinin naşiri olaraq burdayam. Sevincliyəm, biz də sizin sayənizdə tarixdə varıq, adımız, imzamız orda gedəcək.
*
Folklorşünas Əli Şamil, professor
- 90-cı illərdə biz o tərəfə-Güney Azərbaycana gedəndə Təbrizdə naşirlərdə böyük bir həvəs var idi ki, bu tərəfi öyrənsinlər, çap eləsinlər, yaysınlar. Bizdən ən çox xahiş eləyirdilər ki, Məmməd Səid Ordubadinin, Əzizə Cəfərzadənin, Əlisa Nicatın, Fərman Kərimzadənin tarixi əsərlərini gətirək.
Düzdür, onların xahişini yerinə yetirirdim, hər dəfə də deyinirdim. Deyirdim: "Ay kişi, bunları çap eləyirsiniz, bunlar siyasi yönlü əsərlərdir. Tarix olsa da, Sovet hökumətinin, sovet təbliğatının təsiri altında yazılmış əsərlərdir, bunlardan uzaq olun". Deyirdilər ki: "Bəs onda sən dediklərin hansı əsərlərdir? Hansıları deyirsən, onları çap eləyək". Baxırdım ki, həqiqətən də o dövrdə bizdə tarixi mövzuda yazılan və sovet, rus təbliğatından kənar qalan əsərlər yox idi. Elə əsərlərin yaranması üçün ən azı 15-20 il çəkdi. 15-20 ildən sonra meydana yeni yazıçılarımız çıxdı. Bundan sonra biz o tərəfə gedəndə və yaxud internetlə yeni yazarların əsərlərini göndərdik. Məsələn, Yunus Oğuzun, Elçin bəyin, Nəriman Əbdülrəhmanlının, Vaqif Sultanlının və başqalarının.
Bu əsərlərdə yenilik ondan ibarət idi ki, onlar yalnız siyasi məzmuna görə yox, həm də dil-üslub baxımından yeni idilər. O əsərlərin bir çoxu o tayda çap olundu, bir çoxuna da İran senzurası icazə vermədi. İran senzurası icazə verməyəndə, onlar da əlifbanı dəyişəndən sonra başladılar internetlə bir-birinə ötürməyə və bu əsərlər çox yaxşı oxundu və yayıldı.
4-5 il bundan əvvəl Şirazda idim, Qaşqaylarla söhbət eləyirdik. Hüseyn bəy Ciddi var, onun evində Yunus Oğuzun əsərlərindən söhbət gedirdi. O, Yunus Oğuzun əsərlərində dil mövzusu haqqında tədqiqat aparırdı. Onun kitabdan seçdiyi sözlər var idi, hardasa 200-dən yuxarı söz. Deyirdi ki: "Bu sizin ədəbiyyatda yenidir, bunları bizim ləhçədən götürübsünüz".
Mən təəccüb etdim. Dedi ki, yəni Fərman Kərimzadədə, Əzizədə, eləcə də Ordubadidə və başqalarında görmədiyimiz sözlərdir. Dedim: "Ay qardaş, sizə elə gəlir ki, sizin ləhçədən götürmüşük. Ancaq o sözlərin bir çoxunu elə mən uşaqlıqdan Göyçədə də, başqa yerlərdə də eşitmişəm. O bizim dialektlərdə var".
Bizim yazıçılarımız da, Yunus Oğuz da sağ olsun, ondan çox məharətlə istifadə eləyib. Bu, bizə onu qazandırır ki, Mərkəzi İranda Şahsevənlər də oxuyur onu, deyir ki: "bu bizim sözlərdir". Elçinin əsərlərindən oxuyanlar, Zəncanlılar deyir ki: "bizim sözlərdən istifadə eləyibsən".
Burda bir məsələ ortaya çıxır. Biz dialekt deyəndə dilçiliklə bir bölgədə yayılmış sözləri nəzərdə tuturuq. İndiyə kimi də bu cür öyrənmişik: Göyçə dialekti, Kürdəmir dialekti və sair. Ancaq indi İrana, Orta Asiyaya gedəndə baxırıq ki, burda dialekt dediyimiz sözlər orada geniş inkişaf eləyib, geniş adi danışıq dilidir. Biz sadəcə onları məhdudlaşdırıb küncə qısnayıb "dialekt" demişik.
O sözlər içərisində elə gözəl sözlər var ki, adamın ruhunu oxşayır. Məsələn, Firuzabad deyilən bir şəhər var, 20-ci yüzilin əvvəlində orada yaşamış İsmayıl adlı bir şairin şeirindən sizə bir iki misranı oxumaq istəyirəm:
"Yeriyəndə kəklik kimi irqanır,
Öz anası onu məndən qorqanır."
Bu iki misradakı "irqanır" və "qorqanır" sözləri bu gün bizim ədəbi dilimizdə yoxdur. Ancaq biz Zəngilan folklorunu toplayıb çap eləyəndə baxıram orda var, Qarabağ folklorunda, Gürcüstanda var. Onda bu qənaətə gəlirəm ki, bizim bu Avropadan gələn bölgümüz düz deyil. Yəni bizim "dialekt" sözümüz bir bölgəyə aid olmur. Yəni əgər Mərkəzi İranda, Qaşqayda bu söz işlənirsə, bizdə də işlənirsə, buna bir yeni ad tapmalıyıq.
Və bizim yazıçılara da təşəkkürümü bildirirəm, xüsusən də Yunus Oğuza ki, həm tariximizi yeni baxışla öyrənir, həm də bu sözlərdən məharətlə istifadə eləyir ki, onlar da oxuyanda qürurla deyirlər ki: "Bu bizim dildə yazır". Belə də yazın, belə də yaradın ki, biz də sizinlə qürur duyaq.
*
Varis Yolçiyev, yazıçı, jurnalist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin idarə heyətinin üzvü, Mədəniyyət Fondunun direktoru:
-İndi üçüncü minillikdə ədəbiyyatın qarşısında qoyulan vəzifələr də fərqlidir. Bu gün dünyada tam başqa ədəbiyyat oxunur. Təəssüf ki, hələ də ötən əsrin 50-60-cı illərindəki kimi, bizdə ən çox detektiv kitablar oxunur. Dünya bunu, yəni, 80 il əvvəl yaşayıb, biz indi yaşayırıq. Çox təəssüf.
Bununla belə, Yunus bəy kimi yazıçılar var ki, onlar dövrün nəbzini tuta bilirlər. Bu gün dünyada ən çox non-fiction, yəni sənədli proza oxunur. Sənədli prozanın da əsas qolu tarixi romanlardır. Hətta bu gün, məsələn, Amerika, Britaniya kimi ölkələrdə bütün tarix romanlarda əks olunub deyə, onlarda indi fake history, yəni saxta tarixi romanlar yazılır ki, təki oxucular oxusun.
Yunus bəy tarixi roman yazmaqla həm o nəbzi tutur, yeni nəsli oxumağa vadar edir. İndi "Z nəsli" deyilən bir nəsil var ki, 1996-cı ildən sonra doğulan, mobil telefon, internet, kompüter asılılığında olan bir nəsil. Hazırda kitab oxuyanlar 80%-i bunlardır. Və onların da tələbi yeni dövrün tələbləridir və buna uyğunlaşmaq lazımdır.
Yunus bəy nəbzi tutub. Bilir ki, gec-tez tarixi romanlar bütün dünyadakı kimi bizdə də oxunacaq, sənədli romanlar daha çox oxunacaq. Bu, onun uğurunun birinci səbəbidir ki, yolu düz tutub.
İkincisi də ki, Yunus bəy elə-belə tarixi romanlar yazmır, Türk dünyası barədə yazır ki, bu da bizə daha doğma, daha əziz bir arealdır. Yəni ki, bizim gələcəyimiz Türk dünyasıdır və biz Türk ailəsiyik. Ona görə də Yunus bəyin bundan sonra da daha gözəl romanlarla həm oxucularını, həm də bizi sevindirəcəyinə əminəm və ona uğurlar arzulayıram".
*
Jurnalist Sahil Tahirli, "Hədəf" şirkətlər qrupunun direktor müavini:
-Yunus müəllim həm də Naxçıvan tarixinin tədqiqində müstəsna xidmətləri olan bir yazarımızdır. Xüsusən "Atabəy Eldəniz" romanı hesab edirəm ki, böyük tarixi əhəmiyyət daşıyır. Həm tarixi roman prizmasından yanaşdıqda, həm Naxçıvan tarixinin, Naxçıvanın dəyərli şəxsiyyətlərinin araşdırılması baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir. Mən də öz təbriklərimi çatdırıram, uğurlar arzulayıram və düşünürəm ki, bu romanlar, bu əsərlər həm də bizim yeni nəslin öz milli tariximizə sahiblənməsi, öz milli tariximizlə bağlı faktların gələcək nəsillərə daşınması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
*
Zaur Ustac, AYB və AJB-nin üzvü:
-Bu kitabın xüsusi bir mahiyyəti var. Kitabı oxuyanda elə bil uşaqlıqdan, körpəlikdən öz valideynlərimizdən, qocalardan, nənələrdən, dastanlardan eşitdiklərimizi dillə tarixin vəhdəti şəklində insana həzm etdirir. "Bu kitab bizə nə verir, hər bir gəncə nə verə bilər?" - sualının bir cümlə ilə cavabı bax, budur.
İstər toy, istər yas adətləri olsun, idarəçilik, tarixə ekskurslar olsun - hamısını bir-birinə zəncir kimi bağlayır və həcmi də yığcam, tam bir dillə tarixin toplusunu bizə təqdim edir. Bu mənada böyük iş görmüşük.
Son dövrlərdə də ümumi bütün "türk" sözü, türk dili barədə bir çox söhbətlər olur. Bir bənd şeir deyib, ənənəvi olaraq yeni kitabların nəşrinə görə Yunus müəllimə "Yazarlar" Jurnalı tərəfindən təqdim olunan "Ziyadar" kitab mükafatını təqdim edəcəyəm:
Əgər yoxsa o atəşdən bircə zərrə,
Ya ruhunda, ya cismində,
Min cür eyib axtaracaq Qoca Turanın ismində.
Çaqqal kimi doğulanlar çaqqal kimi sürünəcək, sümsünəcək dərələrdən.
Əyri-üyrü, milyon-milyon nələr varsa sizin olsun,
Bizə yetər Uca Türkün Tək Tanrısı.
"Tanrı" sözü burda həm də söz kimi qiymətlidir. Hamınıza minnətdaram, hamınıza təşəkkürlər!!!
*
İlqar Türkoğlu, şair, Hüquqşünas:
-O vaxt Türkiyədə Maliyyə Bakanı Atatürkün yanına gəlib deyir ki, bəs bizim millət vəkillərinin maaşları azdır, onu artırmaq lazımdır. Atatürk cavab verir ki, baxın da, nə formada artıra bilirsiniz artırın, ancaq müəllimlərin maaşından çox olmasın". Yəni, bu gün ziyalısına, müəlliminə dəyər verən ulusun gələcəyi uca olmalıdır.
Məclisin əvvəlində türk etimologiyası ilə bağlı polemikalar oldu. Mən o məsələlərə çox dərindən varmaq istəmirəm, ancaq məsələ burasındadır ki, indi "Türkə kitab verilmədi", "Türkün əlifbası olmadı"- deyə çox yanlış fikirlər var. Əslində, min illərlə Türk-Şumer mədəniyyətini bəşəriyyətdən gizlətdilər. Sonra italyan alimi söylədi ki, bəs etrusklar təmiz türklərdir. Deməli, müasir italyanlar da türklərdir. Runlar haqqında, run əlifbası haqqında məlumatlar, bizim min illərdən öncə dastanlarımız türkcə yazılmamışdı? Türk bütün yazılarını o daş kitabələrdə əks elətdirdi. Tur Heyerdal Qobustan yazılarını oxudu və dedi: "Türkcədir bunlar".
Yəni türkə, türklərə qarşı uzun illər bəlli bir mərkəzdən basqılar olub. Xüsusilə də ərəbin türkün məişətinə daxil olmasından sonra türkün dilinə, onun tarixinə basqılar çox olub. Tarix əks olunan bütün kitabları yandırdılar, məhv elədilər.
Şübhəsiz bütün bunların çoxunu dəyərli Yunus Oğuz öz əsərlərində ifadə eləyib. 2025-ci ildə Yunus Oğuzun həm də yubileyi idi. "Olaylar" qəzeti üçün bir təbrik göndərmişdim. O təbrikimlə bərabər Yunus Oğuza bir şeir də yazdım. Dostlar bilir ki, mən həmişə dostlarımı çox vaxt şeirlə təbrik eləmişəm:
Yunus Oğuz, illər ötür,
Gələn yaşdı yaş üstünə.
Dostlarını yenə götür,
Göz üstünə, qaş üstünə.
"Altmış beş"i "yüz" oxşasın,
Ocağını köz oxşasın.
Şanlı bayraq göz oxşasın,
Qaldır yenə baş üsünə.
Ulus üçün ərənləri,
Tanıtdırdın Nuhdan bəri.
İstəmirəm dərdi-səri,
Götürməsən kaş, üstünə.
Oğuz yurdun, Oğuz elin,
Dayanmasın verən əlin.
Çoxdu qoyan zərin-ləlin
Daş altına-daş üstünə.
Ulusundur, ey Türkoğlu,
Bu "Cığır"ın sağı-solu.
Qutladıq ki, hər iyulu,
İllər gələ xoş, üstünə!
*
Ramiz Göyüşov, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü:
-Yunus Oğuzu çoxdan tanııyıram, münasibətlərimiz çoxdandır. Həm də onu bir oxucu kimi daim izləyirəm, əsərlərini oxuyuram. "Olaylar" qəzetini daim izləyən oxuculardan biriyəm. Yunus Oğuzun tarixi mövzuda yazdığı romanlar cəmiyyət tərəfindən qəbul olunub, kifayət qədər bu geniş arealda yayılıb və çox yaxşı rəylər də verilib. Bunlar hamısı Yunus Oğuza yaxın olan adam kimi, eyni zamanda oxucu kimi məndə qürur hissi yaradır.
Yunus Oğuzun tarixi romanları haqqında çox fikirlər deyilib və hələ çox deyiləcək. Nə yaxşı ki, Yunus Oğuz müstəqillik dövründə bu tarixi romanları yazdı, yoxsa pantürkist kimi çoxdan onu cəzalandırardılar, bəlkə harasa da göndərərdilər. Və bunlar hamısı bizim xalqın kimliyini, xalqın yaddaşını bərpa eləyir, xalqın yaddaşını duru saxlayır. Bu mühüm əhəmiyyət kəsb eləyir.
Belə əsərlər həm də bu gün üçün çox vacibdir, çox aktualdır. Yunus Oğuz öz felyetonlarında bir ziyalı, publisist olaraq cəmiyyətdə, gündəlik həyatımızda baş verən hadisələrə müntəzəm olaraq kəskin sözünü deyir. Bunlar hamısı təqdirəlayiqdir, alqışlanmalıdır. Qaldı bu sonuncu əsərə oxumuşam, tanış olmuşam, doğrudan da qürur hissi keçirmişəm. Çünki Yunus Oğuz bir az da dərin qatlara gedib.
Burada qeyd olundu ki, Yunus Oğuz harada olursa mübahisəli məsələlər çıxardır ortaya. Belə bir fikir var ki, tarixçilər həmişə deyirlər yazıçılar, ədəbiyyatçılar qoymadı biz tarix yazaq. Əslində o fikirlə qətiyyən razı deyiləm. Bu gün meydan var və Yunus Oğuz da əsərlərində maraqlı məsələləri ərsəyə gətirir. Mən Yunus Oğuza, uğurlar arzu edirəm. Daha yeni-yeni əsərləri ilə bizi sevindirsin.
*
Fəxrəddin Teyubov, Şair:
-Yunus Oğuza "Ağac adam" dedim. İlin dörd fəslində təvazökarcasına başını aşağı salıb barını-bəhrini verən bir ağac. Özümə borc bilirəm ki, Yunus Oğuzun insani keyfiyyətlərindən bir məqamı qeyd edim. Sumqayıtda Əli Kərim adına Poeziya Evində kitabımın təqdimatı idi, Yunus Oğuz lap arxa sırada oturmuşdu. Tədbirin sonunda hamıya təşəkkür elədim, təbiidir ki, adam bir az həyəcanlı olur və Yunus Oğuzu unutdum. Tədbirdən sonra üzrxahlıq elədim". Dedi burda nə var ki? Deyirəm: "Necə yəni nə var? Burda hər şey var". Bu onun böyüklüyü idi, cılız, xırda hisslərin girdabına özünü salmadı bu adam".
*
Kənan Hacı, Yazıçı-publisist
-Yunus Oğuz müasir dövr Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələrindəndir. O, təkcə romanları ilə deyil, akademik araşdırmaları, elmi-publisistik yazıları ilə daim Azərbaycan ədəbiyyatında diqqət mərkəzində olan ədəbi imzalardan biridir. Sovet dönəmində tariximizi əsasən Əzizə Cəfərzadə, Fərman Kərimzadə, Məmməd Səid Ordubadi kimi müəlliflərin əsərlərindən öyrənirdik. İndiki dövrdə Yunus Oğuz bir az da irəli gedərək tarixin daha dərin qatlarına nüfuz edib. Bilirik ki, insanlar tarixi tarix kitablarından daha çox tarixi romanlardan, bədii əsərlərdən öyrənirlər. Çünki tarixi romanlar daha çox yaddaşlarda qalır. Bu baxımdan, Yunus bəyin tarixi roman janrında xidmətləri çox böyükdür. Türk ideologiyasının yayılmasında da çox böyük xidmətləri var. Xüsusən də "Türk" etnonimi və törələri" kitabı son dəfəcə faydalı, mühüm və əhəmiyyətli kitabdır.
..
Yazıçı-tərcüməçi Xanım Aydın
"Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında və elmi-publisistik düşüncəsində özünəməxsus yeri olan Yunus Oğuzun yeni kitabı - "Türk" etnonimi və törələri" oxucularla yenicə görüşüb. Bu əsər müəllifin türk tarixi, etnogenezi və mənəvi dünyasının uzun illər davam edən araşdırmalarının məntiqi davamı kimi dəyərləndirilə bilər.
Yunus Oğuz bu kitabında türk etnoniminin formalaşma yollarını, qədim adların semantik qatlarını və onların tarixi mənbələrdə izlərini araşdırmaqla yanaşı, türk törə sistemini mərkəzi mövzuya çevirir.
Yunus Oğuzun yaradıcılığında tarixi romanlar xüsusi yer tutur. Onun əsərləri yalnız bədii təxəyyülün məhsulu deyil, eyni zamanda tarixi faktlara, milli yaddaşa və türk düşüncə sisteminə söykənən mətnlərdir. Bu romanlar gənc oxucular üçün çoxşaxəli bir vasitə rolunu oynayır: onlar gəncləri ədəbiyyatın estetik dünyasına cəlb etməklə yanaşı, tarixi hadisələri anlamağa, milli kimlik və türkçülük ideyalarını dərk etməyə də yönəldir. Yunus Oğuzun tarixi romanları oxucunu həm düşünməyə, həm də öz köklərinə qayıtmağa çağıran təsirli bir məktəb funksiyasını daşıyır.
"Türk" etnonimi və törələri" kitabı isə Yunus Oğuzun yalnız yazıçı deyil, həm də milli yaddaşı sistemləşdirən tədqiqatçı mövqeyini bir daha təsdiqləyir. Şübhəsiz ki, bu əsər də geniş oxucu kütləsində maraq doğuracaq və türk tarixini, mədəniyyətini anlamaq istəyənlər üçün dəyərli mənbəyə çevriləcək".
Yazıçı-publisist Yunus Oğuz:
"İşimizi davam etdiririk. Yəqin ki, növbədə Qara Yusifdir. Üzərində işləyirəm, mənbələrlə araşdırmanı bitirmişəm, artıq əlavə məlumatlar axtarıram. Bilmək istəyirəm Qara Yusif haqqında daha nələr deyilib. Fikirləşirəm ki, Qara Yusif haqqında yazmağa dəyər. İki türkməndən biri Qaraqoyunlu, biri Aağqoyunlu, ikisi də eyni oyrat tayfasından olmaqla aralarında mübahisələr olub və ayrılıblar. Əvvəl Qaraqoyunlular dövlət yaradıb, sonra Ağqoyunlular. Hər ikisi diqqətə layiqdir.
Elçinlə biz artıq bəshəbəs etmişik. Gördüm Elçin Gültəkindən yazdı, dedim mən Azərbaycanın içindən yazıram. Elçin Azərbaycanın içərisindən yazsa, mən çıxacam Türk dünyasına. Odur ki, ardı gəlsin!
11:03 05.02.2026
Oxunuş sayı: 372
