"Z" nəsli Avropaya meydan oxuyur: Demokratiya dərsi keçən qitə öz gənclərinin səsini eşidirmi?
Avropa uzun illər dünyaya demokratiya, insan hüquqları, azadlıq və hüquqi dövlət prinsiplərini nümunə göstərib. Lakin bu gün qitənin özündə baş verən sosial narazılıqlar Avropanın siyasi modelini ciddi sual qarşısında qoyur. Yaşayış xərclərinin artması, əlçatan mənzil probleminin dərinləşməsi, işsizlik, korrupsiya və siyasi institutlara inamın zəifləməsi xüsusilə Z nəslinin mövcud sistemə münasibətini dəyişir. Gənclər təhsil almağın və çalışmağın artıq layiqli həyat qurmağa zəmanət vermədiyini düşünürlər. Onların gözləntiləri ilə reallıq arasındakı uçurum isə küçə etirazları üçün zəmin yaradır.
Fransa, Albaniya və İtaliya nümunələri fərqli siyasi və iqtisadi şəraitdə eyni sualı gündəmə gətirir: Özünü demokratiyanın və insan hüquqlarının müdafiəçisi kimi təqdim edən Avropa gənclərinin sosial və siyasi tələblərini nə dərəcədə təmin edə bilir?
"Z" nəsli niyə mövcud sistemə qarşı çıxır?
"Z" nəslinin narazılığı yalnız iqtisadi çətinliklərlə məhdudlaşmır. Burada gələcəyə inamın zəifləməsi, siyasi qərarların qəbulunda iştirak imkanlarının məhdudluğu və mövcud institutların problemləri həll etmək qabiliyyətinə şübhə də mühüm rol oynayır.
Gənclərdən yaxşı təhsil almaq, işləmək, qanunlara əməl etmək və cəmiyyətə töhfə vermək tələb olunur. Lakin bütün bunların müqabilində müstəqil həyat qurmaq, mənzil əldə etmək və iqtisadi sabitliyə nail olmaq çətinləşirsə, sosial müqavilənin əsas prinsipləri sual altına düşür. Z nəslinin etirazı məhz bu ziddiyyətin siyasi ifadəsinə çevrilə bilər.
Sosial şəbəkələr isə narazılığın yayılmasını və insanların qısa müddətdə səfərbər olunmasını asanlaşdırır. Ənənəvi siyasi partiyalara və institutlara etimad göstərməyən gənclər problemlərini küçələrdə və rəqəmsal platformalarda ifadə etməyə üstünlük verə bilərlər. Bununla belə, hər bir etirazın eyni səbəbdən yarandığını və bütün gənclərin vahid siyasi mövqedən çıxış etdiyini söyləmək düzgün olmazdı.
Fransa: Bərabərlik vədinin sınağı
Fransa azadlıq, bərabərlik və qardaşlıq prinsipləri üzərində qurulan respublika modeli ilə tanınır. Bununla belə, sosial mənşə, ailənin maddi imkanları, yaşayış yeri və təhsil imkanları arasındakı fərqlər gənclərin gələcək perspektivlərinə təsir göstərir. Təhsilin sosial yüksəlişə zəmanət verməməsi, mənzil və gündəlik yaşayış xərclərinin artması, qeyri-sabit məşğulluq gənclərdə ədalətsizlik hissini gücləndirə bilər. 2018-ci ildə başlayan “Sarı jiletlilər” hərəkatı da konkret iqtisadi narazılığın daha geniş siyasi etirazlara çevrilə biləcəyini göstərdi. Fransa nümunəsi mühüm bir ziddiyyəti üzə çıxarır: demokratiya və bərabərlik prinsiplərini müdafiə edən siyasi sistem vətəndaşların, xüsusilə gənclərin bu prinsipləri gündəlik həyatlarında hiss etməsini təmin edə bilirmi?
Albaniya: Avropa arzusu ilə reallıq arasında
Albaniyada əsas müzakirə mövzuları korrupsiya iddiaları, dövlət idarəçiliyinə etimad, məşğulluq imkanları və Avropa İttifaqına inteqrasiyanın real nəticələridir. Avropaya inteqrasiya daha şəffaf idarəçilik, hüququn aliliyi və yüksək həyat səviyyəsi vədi ilə əlaqələndirilir. Lakin bu gözləntilər gündəlik həyatda öz əksini tapmadıqda siyasi məyusluq dərinləşə bilər. Gənclər işə qəbulda şəxsi əlaqələrin və siyasi təsirlərin rol oynadığını düşünür, öz potensiallarını ölkə daxilində reallaşdırmaq imkanlarını məhdud görürlərsə, qarşılarında iki yol qalır: ölkəni tərk etmək və ya dəyişiklik tələb etmək. Beləliklə, Albaniya nümunəsində əsas ziddiyyət Avropaya inteqrasiya istəyinin özü ilə deyil, bu istəyin vəd etdiyi demokratik və sosial standartların nə dərəcədə həyata keçirilməsi ilə bağlıdır. Avropa modelinə yaxınlaşmaq istəyən ölkədə gənclər həmin modelin əsas prinsiplərinin gündəlik həyatda təmin olunmasını tələb edirlər.
İtaliya: İşləyən, lakin müstəqil yaşaya bilməyən gənclər
İtaliyada gənclərin qarşılaşdığı əsas problemlərdən biri təhsil və əmək bazarındakı imkanlarla müstəqil həyat qurmaq arasındakı uyğunsuzluqdur. Yüksək yaşayış xərcləri, mənzil bazarındakı çətinliklər və iqtisadi qeyri-müəyyənlik işləyən gənclərin belə maliyyə müstəqilliyinə çatmasını çətinləşdirə bilər. Giorgia Meloni hökumətinin təhlükəsizlik və ictimai asayişi ön plana çəkən siyasəti fonunda mühüm sual yaranır: küçələrdə sabitliyi təmin etmək sosial narazılığın səbəblərini aradan qaldırmaq üçün kifayətdirmi? Polis ictimai təhlükəsizliyi təmin edə, qanunu pozan şəxslərə qarşı tədbir görə bilər. Lakin bu, mənzil problemini, aşağı gəlirləri və qeyri-sabit məşğulluğu həll etmir. Dövlətin gücü yalnız etirazlara müdaxilə etmək imkanları ilə deyil, narazılığa səbəb olan problemləri aradan qaldırmaq bacarığı ilə də ölçülməlidir.
Demokratiya dərsi keçən Avropanın ziddiyyəti
Fransa, Albaniya və İtaliya eyni siyasi sistemə malik deyil və bu ölkələrdəki narazılıqları vahid səbəblə izah etmək mümkün deyil. Bununla belə, onların müqayisəsi Avropanın üzləşdiyi mühüm ziddiyyəti üzə çıxarır: demokratiyanın mövcudluğu ilə onun vətəndaşların gündəlik həyatında hiss olunması eyni şey deyil. Seçkilərin keçirilməsi, qanunların mövcudluğu və insan hüquqlarının konstitusion təminatı demokratik sistemin vacib elementləridir. Lakin gənclər öz problemlərinin siyasi gündəmdə nəzərə alınmadığını, sosial yüksəliş imkanlarının daraldığını və qərarların qəbulunda səslərinin eşidilmədiyini düşünürlərsə, formal təminatlarla real həyat arasındakı fərq narazılıq yarada bilər. Burada Avropanın qarşısında paradoks dayanır: qitə digər ölkələrdə demokratiya, insan hüquqları və hüququn aliliyi prinsiplərinin qorunmasını tələb etdiyi halda, öz gənclərinin sosial hüquqlarını və siyasi iştirak imkanlarını təmin etmək məsələsində də eyni dərəcədə məsuliyyətli olmalıdır. Bu, Avropada demokratiyanın tamamilə iflasa uğradığı anlamına gəlmir. Dinc etiraz hüququnun mövcudluğu demokratik sistemin işləkliyinin göstəricisi də ola bilər. Əsas məsələ hakimiyyətlərin həmin etirazlara necə cavab verməsidir. Gənclərin dinc etirazlarını yalnız təhlükəsizlik problemi kimi təqdim etmək, zorakılıq törədən ayrı-ayrı şəxslərlə bütün nümayişçiləri eyniləşdirmək və sosial problemləri müzakirədən kənarda saxlamaq siyasi etimadı daha da zəiflədə bilər. Digər tərəfdən, etirazlar zamanı zorakılıq və hüquq pozuntuları da qanun çərçivəsində qiymətləndirilməlidir. Demokratik dövlət həm ictimai təhlükəsizliyi, həm də dinc etiraz hüququnu qorumalıdır.
Avropanı nə gözləyir?
"Z" nəslinin narazılığı Avropa hökumətləri üçün xəbərdarlıqdır. Gənclər yalnız daha yüksək gəlir deyil, ədalətli imkanlar, əlçatan mənzil, keyfiyyətli təhsil, sabit məşğulluq və siyasi qərarlara təsir etmək imkanı istəyirlər. Bu tələblərin qarşılanması üçün hakimiyyətlər sosial problemləri yalnız böhran dövründə müzakirə etməməli, uzunmüddətli və ölçülə bilən nəticələrə əsaslanan siyasət həyata keçirməlidirlər. Gənclərin qərarların qəbulunda iştirakını genişləndirmək, korrupsiyaya qarşı institusional mübarizəni gücləndirmək və iqtisadi imkanların daha əlçatan olmasını təmin etmək bu baxımdan vacibdir. Əks halda küçə etirazları ilə siyasi institutlar arasındakı məsafə arta, ənənəvi partiyalara inam zəifləyə və narazılıq daha dərin siyasi qarşıdurmalara çevrilə bilər. Bununla belə, bu nəticə qaçılmaz deyil: etirazlar real islahatlara da təkan verə bilər. Avropanın qarşısında duran əsas sual Z nəslinin niyə küçələrə çıxması deyil, onu buna vadar edən problemlərin niyə vaxtında həll edilməməsidir. Dünyaya demokratiya dərsi keçmək istəyən Avropa öz demokratik prinsiplərinin sınağından ilk növbədə evdə keçməlidir. Gənclərin hüquqları yalnız qanunlarda təsbit olunmamalı, onların təhsilində, əmək bazarında, mənzil əldə etmək imkanlarında və siyasi iştirakında da real şəkildə təmin edilməlidir. Çünki demokratiya yalnız vətəndaşların səsvermə hüququ ilə deyil, onların gələcəyə inamı, ləyaqətli həyat qurmaq imkanları və səslərinin eşidildiyinə dair əminliyi ilə də ölçülür. Z nəsli mövcud sistemin verdiyi vədlərlə real həyat arasındakı uçuruma etiraz edirsə, bu, Avropa üçün sadəcə gənclik narazılığı deyil, siyasi modelin özünə ünvanlanan ciddi xəbərdarlıqdır.
17:00 22.10.2026
Oxunuş sayı: 57
