Telman Zeynalov - Daşa ruh verən sənətkarın ömür və yaradıcılıq yolu
Bəzən bir sənətkarın ömrü onun yaratdığı əsərlərdə davam edir. İllər keçir, nəsillər dəyişir, amma mərmərə, tunca və daşa həkk olunan sənət nümunələri öz müəllifinin adını yaşatmağa davam edir. Azərbaycan heykəltəraşlıq sənətinin tanınmış nümayəndələrindən olan Telman Zeynalov da yaradıcılığı, monumental əsərləri və milli mədəniyyətə verdiyi töhfələrlə sənət tariximizdə iz qoymuş sənətkarlardandır. Onun həyat yolu sənətə bağlılığın, zəhmətin və yaradıcılıq axtarışlarının nümunəsidir.
Sənətə aparan yol
Telman Heydər oğlu Zeynalov 1931-ci ildə Bakıda anadan olub. Valideynləri Heydər Ələkbər oğlu Zeynalov və Dürrə Əsəd qızı Zeynalovadır. Sənətkar 1939–1947-ci illərdə Bakıda yerləşən 6 saylı orta məktəbdə təhsil alıb. Sənətə marağı onu daha sonra rəssamlıq təhsilinə yönəldib.
1948-ci ildə Telman Zeynalov Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbinin heykəltəraşlıq bölməsinə qəbul olunub. Bu mərhələ onun peşəkar sənət yolunun başlanğıcı hesab edilə bilər. Lakin təhsilini başa çatdırmaq prosesi hərbi xidmətlə əlaqədar fasiləyə uğrayıb. 1951-ci ildə həqiqi hərbi xidmətə çağırılan Zeynalov sonradan təhsilini davam etdirərək bilik və bacarıqlarını daha da təkmilləşdirib.
1956–1962-ci illərdə o, Leninqradda V. İ. Muxina adına Ali Rəssamlıq və Sənaye Məktəbində heykəltəraşlıq ixtisası üzrə təhsil alıb. Hazırda bu təhsil müəssisəsi Sankt-Peterburqdakı Ştiqlits adına Rəssamlıq Akademiyası kimi tanınır. Burada aldığı təhsil onun sənətkar kimi formalaşmasında mühüm mərhələ olub.
Telman Zeynalovun yaradıcılıq fəaliyyəti hələ gənc yaşlarından sərgilərlə müşayiət olunub. O, 1957-ci ildən respublika, ümumittifaq və beynəlxalq sərgilərdə iştirak edib. Bu iştiraklar onun əsərlərinin daha geniş sənət mühitində təqdim olunmasına və yaradıcılıq imkanlarının nümayişinə şərait yaradıb.
1965-ci ildə SSRİ Rəssamlar İttifaqına üzv qəbul edilən Zeynalov peşəkar heykəltəraş kimi fəaliyyətini davam etdirib. O, sonralar Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının da üzvü olub.
Yaradıcılıq və ictimai fəaliyyət
Telman Zeynalovun fəaliyyəti yalnız fərdi yaradıcılıqla məhdudlaşmayıb. O, Azərbaycan heykəltəraşlıq sənətinin inkişafında təşkilati və ictimai fəaliyyətlə də iştirak edib.
1977–1991-ci illərdə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqı yanında heykəltəraşlıq üzrə bədii şuranın sədri vəzifəsini tutub. 1982 və 1987-ci illərdə isə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının İdarə Heyətinə üzv seçilib. Bu fəaliyyət onun sənət sahəsindəki təcrübəsinin və peşəkar mövqeyinin göstəricilərindən biri idi.
Zeynalovun yaradıcılığında monumental heykəltəraşlıq, barelyeflər, memorial lövhələr və dekorativ-heykəltəraşlıq kompozisiyaları xüsusi yer tutur. Onun əsərlərində tarixi şəxsiyyətlərin xatirəsinin yaşadılması, milli mədəniyyətin təbliği və ictimai yaddaşın qorunması kimi mövzulara rast gəlinir.
Telman Zeynalovun yaradıcılıq irsinin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri də qardaşı, heykəltəraş Eldar Zeynalovla (1937–2001) bir sıra tanınmış əsərlərə həmmüəlliflik etməsidir. Onların birgə fəaliyyəti Azərbaycan heykəltəraşlıq sənətində müxtəlif janrları əhatə edən nümunələrin yaranmasına töhfə verib.
1970-ci ildə qardaşlar Nəriman Nərimanovun misdən hazırlanmış barelyefini yaradıblar. Əsər Moskvada keçirilən I Beynəlxalq Kitab Sərgisində nümayiş etdirilib və Azərbaycan Dövlət Nəşriyyat Komitəsinin mülkiyyətinə verilib.
1973-cü ildə Bakıda Nəsimi abidəsinin müsabiqə layihəsində iştirak ediblər. Onların təqdim etdiyi layihə ikinci mükafata layiq görülüb. Həmin müsabiqədə birinci mükafat heç bir əsərə verilməyib. Bu nəticə layihənin peşəkar səviyyəsini və bədii əhəmiyyətini göstərən məqamlardan biri olub.
Qardaşların birgə yaradıcılığında memorial və monumental əsərlər də mühüm yer tutur. 1976-cı ildə Rusiyanın Ulyanovsk şəhərindəki “Xalqlar dostluğu” parkında yerləşdirilən “Azərbaycan tarixindən səhifələr” adlı daş abidə onların diqqətəlayiq işlərindən biridir.
1978-ci ildə Lənkəranda Böyük Vətən müharibəsində həlak olmuş əsgərlərin xatirəsinə ucaldılan memorialın açılışı olub. Bu əsər həm sənətkarlıq baxımından, həm də daşıdığı tarixi-mənəvi məna etibarilə xüsusi əhəmiyyət qazanıb. Memoriala görə Telman Zeynalov və Eldar Zeynalov Azərbaycan SSR Dövlət mükafatına layiq görülüblər.
1980-ci ildə Şamama Ələsgərovanın xatirəsinə tuncdan memorial lövhə hazırlanıb. 1985-ci ildə isə Üzeyir Hacıbəyovun ev-muzeyi üçün onun xatirəsinə həsr olunmuş tunc memorial lövhə yaradılıb. Bu əsərlər görkəmli şəxsiyyətlərin xatirəsinin sənət vasitəsilə yaşadılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
1987-ci ildə Bakıda tuncdan hazırlanmış “Yeddi gözəl” fəvvarə-heykəltəraşlıq ansamblı ərsəyə gətirilib. Nizami Gəncəvinin ədəbi irsi ilə səsləşən bu kompozisiya Azərbaycan mədəniyyətinin zənginliyini heykəltəraşlıq dili ilə ifadə edən əsərlər sırasındadır.
1991-ci ildə Moskvada tunc və qranitdən Nizami Gəncəvinin xatirəsinə abidə yaradılıb. 1992-ci ildə isə İranın Xürrəmşəhr şəhərində tuncdan “Şəhidin xatirəsinə” abidəsi hazırlanıb.
Qardaşların birgə yaradıcılığında Azərbaycan teatr sənəti də öz əksini tapıb. Bakıda Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrının binasının fasadında yerləşdirilən “Tragediya və komediya” muzalarının fiqurları teatr sənətinin iki əsas istiqamətini simvolizə edir.
1992-ci ildə yaradılmış digər əsərlər arasında Bakıda Rüstəm Mustafayev adına Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində saxlanılan iki tunc relyef-miniatür də var. Bunlardan biri “Bulaqda çimən Şirin”, digəri isə “İsgəndər Nüşabənin sarayında” adlanır. Hər iki əsər Şərq ədəbiyyatının və klassik bədii ənənələrin heykəltəraşlıq vasitəsilə ifadəsi baxımından diqqət çəkir.
Telman Zeynalovun uzunillik fəaliyyəti dövlət və ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. 1978-ci ildə Lənkəranda həlak olmuş döyüşçülərin xatirəsinə ucaldılan memoriala görə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatına layiq görülməsi onun yaradıcılığının mühüm uğurlarından biri olub.
4 mart 1992-ci ildə ona “Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi” fəxri adı verilib. Bu ad sənətkarın Azərbaycan incəsənətinin inkişafına verdiyi töhfələrin rəsmi qiymətləndirilməsi idi.
2001-ci ildə Telman Zeynalov “Humay” milli mükafatına layiq görülüb. 11 iyun 2002-ci ildən isə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü olub. Bu təltif və mükafatlar onun sənət sahəsindəki fəaliyyətinin müxtəlif dövrlərdə qiymətləndirildiyini göstərir.
Telman Zeynalov 12 yanvar 2024-cü ildə Bakıda, 92 yaşında vəfat edib. Onun həyatı və yaradıcılığı Azərbaycan heykəltəraşlıq sənətinin mühüm bir dövrü ilə bağlıdır. Müxtəlif materiallarda və janrlarda yaratdığı əsərlər, qardaşı Eldar Zeynalovla birgə ərsəyə gətirdiyi kompozisiyalar və sənət təşkilatlarında fəaliyyəti onun peşəkar irsinin əsas istiqamətlərini təşkil edir.
Sənətkarın yaradıcılığına nəzər saldıqda bir həqiqət aydın görünür: heykəltəraşlıq yalnız forma yaratmaq deyil, həm də yaddaşı qorumaq sənətidir. Memoriallar tarixi hadisələri və insan talelərini xatırladır, görkəmli şəxsiyyətlərə həsr olunan əsərlər onların irsini gələcək nəsillərə çatdırır, dekorativ kompozisiyalar isə şəhərlərin mədəni simasına çevrilir.
Telman Zeynalovun 20 oktyabrda qeyd olunan doğum günü onun həyat və yaradıcılıq yolunu xatırlamaq, Azərbaycan incəsənətinə verdiyi töhfələri yenidən dəyərləndirmək üçün əlamətdar fürsətdir. O, artıq həyatda olmasa da, yaratdığı əsərlər və sənət tarixində tutduğu yer vasitəsilə xatırlanmağa davam edir.
Çünki sənətkarın ömrü yalnız təqvimdəki tarixlərlə ölçülmür. Bəzən onun ən uzun ömrü yaratdığı əsərlərdə, daşda, tuncda və gələcək nəsillərin yaddaşında davam edir.Bu gün Telman Zeynalovun doğum günündə onu yalnız xatirələrlə deyil, daşa, tunca və sənət tariximizə həkk etdiyi ölməz əsərlərlə yad edirik. Çünki əsl sənətkar dünyadan köçsə də, yaratdıqları ilə zamanın fövqündə yaşamağa davam edir — illər onun ömrünü geridə qoysa da, sənəti hər yeni gün onu yenidən yaşadır.Allah rəhmət eləsin, ruhu şad, məkanı cənnət olsun. Onun sənətə bəxş etdiyi əsərlər və Azərbaycan mədəniyyətində qoyduğu iz daim yaşayacaq.
Nuray Oqtayqızı
09:00 21.10.2026
Oxunuş sayı: 141
