Rubionun Mərkəzi Asiya səfəri: Vaşinqton region uğrunda geosiyasi rəqabəti gücləndirir

ABŞ-nin Mərkəzi Asiyaya marağı təkcə enerji resursları və iqtisadi əməkdaşlıqla məhdudlaşmır. Regionun Çinlə Rusiya arasında yerləşməsi, Xəzər dənizi vasitəsilə Avropaya çıxış imkanları, kritik minerallar və yeni nəqliyyat dəhlizlərinin əhəmiyyəti Mərkəzi Asiyanı Vaşinqtonun xarici siyasətində getdikcə daha vacib istiqamətə çevirir. ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun region ölkələri ilə təmasları da bu geniş geosiyasi mənzərə çərçivəsində qiymətləndirilməlidir.

Burada əsas sual budur: Vaşinqton Mərkəzi Asiyada, həqiqətən, uzunmüddətli strateji mövqelər qurmağa çalışır, yoxsa region dövlətlərinin Rusiya və Çindən asılılığını azaltmaq üçün yaranmış imkanlardan yararlanır? Cavab hər iki yanaşmanın müəyyən dərəcədə üst-üstə düşməsindədir.

C5+1 formatı və Vaşinqtonun yeni regional hesablamaları

ABŞ dövlət katibi Marko Rubio oktyabrın 18–19-da Özbəkistanın Səmərqənd şəhərində olub, Mərkəzi Asiyanın beş ölkəsinin xarici işlər nazirləri ilə görüşlər keçirib. Səfər ABŞ, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistanı bir araya gətirən C5+1 platforması çərçivəsində baş tutub. Danışıqların əsas istiqamətlərini ticarət, investisiya, kritik minerallar, nəqliyyat bağlantıları və təhlükəsizlik əməkdaşlığı təşkil edib.

Rubionun səfərinin əhəmiyyəti onun diplomatik protokoldan daha geniş məna daşımasındadır. Vaşinqton regionu yalnız Rusiya və Çin arasında yerləşən coğrafi məkan kimi deyil, qlobal iqtisadi rəqabətdə yeni imkanlar yaradan müstəqil tərəfdaşlar qrupu kimi təqdim etməyə çalışır.

ABŞ administrasiyasının yanaşmasında diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərin inkişafı üçün ayrıca regional mexanizmə üstünlük verilir. Bu, Vaşinqtona beş ölkə ilə ümumi məsələləri müzakirə etmək, eyni zamanda hər bir dövlətlə fərdi əməkdaşlıq gündəliyini genişləndirmək imkanı verir.

Lakin bu siyasətin nəticəsi yalnız görüşlərin sayından və verilən bəyanatlardan asılı olmayacaq. Əsas məsələ siyasi dialoqun konkret iqtisadi layihələrə, uzunmüddətli investisiyalara və davamlı təhlükəsizlik əməkdaşlığına çevrilməsidir.

ABŞ-nin əsas hədəfi: kritik minerallar və iqtisadi mövqelər

Rubionun səfərində iqtisadi maraqlar xüsusi yer tutub. ABŞ nümayəndə heyətində 200-dən çox iş adamının iştirak etməsi Vaşinqtonun regionla münasibətlərə kommersiya prizmasından yanaşdığını göstərir. Kritik mineralların hasilatı və emalı, enerji, rəqəmsal texnologiyalar və nəqliyyat infrastrukturu əməkdaşlığın əsas istiqamətləri sırasındadır.

Mərkəzi Asiyanın mineral ehtiyatları ABŞ üçün bir neçə səbəbdən əhəmiyyətlidir. Müasir elektronika, elektrik avtomobilləri, batareyalar, müdafiə sənayesi və digər yüksək texnologiyalar müxtəlif kritik xammal növlərinə tələbat yaradır. Bu materialların tədarükündə məhdud sayda ölkədən asılılığın azaldılması isə Vaşinqtonun iqtisadi təhlükəsizlik siyasətinin mühüm istiqamətidir.

Burada söhbət yalnız yataqların işlənməsindən getmir. Əsas strateji məsələ xammalın hasilatından son məhsulun istehsalına qədər uzanan dəyər zəncirində iştirak etməkdir. Əgər ABŞ şirkətləri regionda emal müəssisələri, logistika şəbəkələri və sənaye tərəfdaşlıqları qura bilsələr, bu, Vaşinqtonun iqtisadi mövqelərini uzun müddətə möhkəmləndirə bilər.

Özbəkistanla bağlı açıqlanan razılaşmalar bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Səfər zamanı tərəflər ümumi dəyərinin həyata keçirildiyi təqdirdə 12 milyard dollara çatacağı bildirilən investisiya razılaşmasını elan ediblər. Özbəkistan, həmçinin ABŞ-nin təşəbbüsü ilə yaradılmış Artemis Sazişlərinə qoşulub. Bununla belə, elan edilmiş investisiya məbləğini artıq yatırılmış vəsait kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı: real nəticə layihələrin maliyyələşdirilməsi və icrasından asılıdır.

Beləliklə, Vaşinqton regiona yalnız siyasi tərəfdaş deyil, həm də gələcək iqtisadi rəqabətin mühüm iştirakçısı kimi baxır. Eyni zamanda, ABŞ şirkətlərinin regionda mövqelərini genişləndirməsi üçün Çin və digər ölkələrlə müqayisədə rəqabətədavamlı maliyyələşdirmə, texnologiya və uzunmüddətli kommersiya təklifləri təqdim etməsi lazım gələcək.

Rusiya və Çin amili: region seçim qarşısında deyil, imkanlar axtarışındadır

Mərkəzi Asiyada ABŞ-nin fəallaşmasını Moskva və Pekinin mövqelərindən ayrı təhlil etmək mümkün deyil. Rusiya region ölkələri ilə tarixi, siyasi, hərbi və iqtisadi əlaqələrə malikdir. Çin isə ticarət, infrastruktur, enerji və investisiya sahələrində mühüm aktora çevrilib.

Bununla belə, Mərkəzi Asiya dövlətlərinin xarici siyasətini yalnız bu iki güc arasında seçim etmək məcburiyyəti kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Region ölkələri daha çox tərəfdaşla əməkdaşlıq etməklə öz iqtisadi imkanlarını artırmağa, xarici siyasətdə manevr imkanlarını qorumağa və bir mərkəzdən asılılığı azaltmağa çalışırlar.

Rubio da Səmərqənddəki çıxışlarında ABŞ-nin region ölkələrindən digər dövlətlərlə münasibətlərini dayandırmağı tələb etmədiyini, məqsədin rəqabət və əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirmək olduğunu bildirib.

Bu yanaşma Vaşinqtonun regiondakı strategiyasının mühüm xüsusiyyətini üzə çıxarır. ABŞ-nin məqsədi mütləq şəkildə Rusiyanı və ya Çini Mərkəzi Asiyadan sıxışdırıb çıxarmaq deyil. Daha real hədəf regionun iqtisadi və siyasi əlaqələrində öz payını artırmaq, alternativ tərəfdaş kimi mövqelənmək və strateji qərarlara təsir imkanlarını genişləndirməkdir.

Bununla belə, iqtisadi rəqabətin geosiyasi nəticələri qaçılmazdır. ABŞ şirkətlərinin kritik minerallar, enerji və logistika sahələrində mövqelərini gücləndirməsi gələcəkdə region ölkələrinin xarici iqtisadi əlaqələrinin strukturuna təsir göstərə bilər. Bu isə Rusiya və Çin üçün də nəzərə alınmalı amildir.

Digər tərəfdən, Vaşinqtonun mövqelərini gücləndirməsi avtomatik olaraq Moskvanın və ya Pekinin təsirinin azalacağı demək deyil. Region dövlətləri eyni vaxtda müxtəlif tərəfdaşlarla işləməklə özlərinin iqtisadi və diplomatik manevr imkanlarını genişləndirə bilərlər.

Transxəzər marşrutu: geosiyasətin iqtisadi coğrafiyaya təsiri

Mərkəzi Asiyanın strateji əhəmiyyətini artıran digər amil nəqliyyat dəhlizləridir. Xüsusilə Transxəzər marşrutu, başqa sözlə, Orta Dəhliz regionu Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropa bazarları ilə əlaqələndirən alternativ istiqamət kimi ön plana çıxır.

Rubionun Səmərqənddə keçirdiyi görüşlərdə nəqliyyat əlaqələrinin və sənaye əməkdaşlığının inkişafı da müzakirə olunub.

Orta Dəhlizin əhəmiyyəti yalnız yüklərin daşınma müddətini azaltmaqla məhdudlaşmır. Bu marşrut Mərkəzi Asiya ölkələrinə ixrac istiqamətlərini şaxələndirmək, Xəzər hövzəsi dövlətlərinə tranzit gəlirlərini artırmaq və Avropa ilə iqtisadi əlaqələri genişləndirmək imkanı verir.

ABŞ üçün də bu marşrutun inkişafı iqtisadi baxımdan cəlbedicidir. Daha çox alternativ nəqliyyat bağlantısı regionun qlobal ticarətə inteqrasiyasını asanlaşdıra, Amerika şirkətlərinin bazarlara çıxışını yaxşılaşdıra və kritik xammalın daşınmasında əlavə imkanlar yarada bilər.

Lakin burada mühüm məqam var: Orta Dəhlizin inkişafı avtomatik olaraq hər hansı bir dövlətin geosiyasi üstünlüyünə çevrilmir. Marşrutun rəqabət qabiliyyəti limanların ötürücülük qabiliyyətindən, dəmir yolu infrastrukturu, gömrük prosedurları, tariflər və sərhədlərarası koordinasiyadan asılıdır. Xəzər dənizində daşımaların təşkili və müxtəlif ölkələrin nəqliyyat sistemlərinin uzlaşdırılması da həlledici rol oynayır.

Azərbaycan bu mənzərədə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Mərkəzi Asiyadan qərbə uzanan marşrutun davamlı işləməsi üçün Xəzərin hər iki sahilində infrastrukturun inkişafı və yükdaşımaların səmərəliliyi vacibdir. Buna görə də ABŞ-nin Mərkəzi Asiya ilə iqtisadi əlaqələrini genişləndirməsi Azərbaycanın tranzit imkanları üçün də əlavə perspektivlər yarada bilər.

Ancaq bu perspektivlərin reallaşması Vaşinqtonun siyasi bəyanatlarından çox, konkret nəqliyyat və investisiya layihələrinin həyata keçirilməsindən asılı olacaq.

Təhlükəsizlik gündəliyi: terrorizmlə mübarizə və regional sabitlik

ABŞ-Mərkəzi Asiya münasibətlərinin digər istiqaməti təhlükəsizlik əməkdaşlığıdır. Terrorizmə qarşı mübarizə, Əfqanıstandan qaynaqlana biləcək risklər, sərhəd təhlükəsizliyi və regional sabitliyin qorunması tərəflərin ortaq maraq dairəsinə daxildir.

Mərkəzi Asiya ölkələri üçün təhlükəsizlik məsələləri birbaşa daxili sabitlik və iqtisadi inkişafla əlaqəlidir. Regionda nəqliyyat və investisiya layihələrinin genişlənməsi üçün proqnozlaşdırıla bilən təhlükəsizlik mühiti lazımdır.

Vaşinqton üçün isə regional tərəfdaşlarla əlaqələrin gücləndirilməsi terrorizmə qarşı mübarizə, təhlükəsizlik məlumatlarının mübadiləsi və böhranların qarşısının alınması baxımından faydalıdır. Bununla belə, ABŞ-nin regiondakı imkanları coğrafi məsafə, mövcud hərbi-siyasi reallıqlar və Rusiya ilə Çinin təsiri ilə məhdudlaşır.

Buna görə də yaxın perspektivdə ABŞ-nin Mərkəzi Asiyada əsas üstünlüyü genişmiqyaslı hərbi mövcudluqdan daha çox diplomatik əlaqələr, texnologiya, iqtisadi əməkdaşlıq və təhlükəsizlik sahəsində institusional tərəfdaşlıq ola bilər.

C5+1: simvolik diplomatiyadan konkret nəticələrə

2015-ci ildə yaradılmış C5+1 platforması ABŞ ilə Mərkəzi Asiyanın beş dövləti arasında müntəzəm dialoq üçün mühüm mexanizmə çevrilib. 2026-cı il oktyabrın 19-da Səmərqənddə keçirilən nazirlər görüşündə tərəflər suverenliyə, müstəqilliyə və dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmətə əsaslanan uzunmüddətli tərəfdaşlıq baxışını bir daha vurğulayıblar.

Bu platformanın üstünlüyü ondadır ki, o, ayrı-ayrı ikitərəfli münasibətləri regional əməkdaşlıq gündəliyi ilə tamamlayır. Beş ölkənin ortaq problemləri və maraqları müzakirə olunur, eyni zamanda hər bir dövlət ABŞ ilə  özünəməxsus iqtisadi və siyasi əlaqələrini inkişaf etdirə bilir.

Lakin C5+1-in gələcəyi üçün üç əsas şərt vacibdir.

Birincisi, elan edilən investisiyalar real layihələrə çevrilməlidir. İkincisi, regional əməkdaşlıq yalnız xammalın hasilatı ilə məhdudlaşmamalı, yerli istehsal və əlavə dəyər yaradılmasını da əhatə etməlidir. Üçüncüsü, ABŞ region ölkələrinin xarici siyasətdə müstəqilliyinə hörmət etməklə yanaşı, uzunmüddətli və ardıcıl tərəfdaş olduğunu göstərməlidir.

Bu şərtlər yerinə yetirilməzsə, yüksək səviyyəli görüşlər və siyasi bəyanatlar münasibətlərdə nəzərəçarpacaq dönüş yaratmaya bilər. Əksinə, iqtisadi layihələr davamlı nəticə verərsə, C5+1 ABŞ-nin regiondakı mövqelərini möhkəmləndirən təsirli mexanizmə çevrilə bilər.

Vaşinqton regionda özünə yer açmağa çalışır

Rubionun Mərkəzi Asiyaya səfəri ABŞ-nin xarici siyasətində iqtisadi diplomatiyanın və uzunmüddətli tərəfdaşlıq quruculuğunun əhəmiyyətini göstərir. Kritik minerallar, enerji, nəqliyyat dəhlizləri, texnologiya və təhlükəsizlik əməkdaşlığı Vaşinqtonun regiondakı maraqlarını birləşdirən əsas istiqamətlərdir.

Bu siyasətin uğuru ABŞ-nin Rusiya və Çinlə rəqabət aparmaq imkanlarından daha çox, Mərkəzi Asiya ölkələrinə nə qədər cəlbedici və etibarlı əməkdaşlıq təklif edə bilməsindən asılı olacaq. Region dövlətləri də bu rəqabətdən öz iqtisadiyyatlarını şaxələndirmək, yeni investisiyalar cəlb etmək və beynəlxalq mövqelərini gücləndirmək üçün yararlanmağa çalışacaqlar.

Azərbaycan üçün isə prosesin ayrıca əhəmiyyəti var. ABŞ-nin Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrinin dərinləşməsi Transxəzər nəqliyyat marşrutunun, Orta Dəhlizin və Xəzər hövzəsində iqtisadi əməkdaşlığın əhəmiyyətini artıra bilər. Bu, Bakı üçün yeni imkanlar yaratsa da, həmin imkanların reallaşması infrastrukturun inkişafı, tranzit prosedurlarının sadələşdirilməsi və regional tərəfdaşlarla koordinasiyadan asılıdır.

Beləliklə, Rubionun səfərini Mərkəzi Asiyada ABŞ-nin Rusiyanı və Çini dərhal əvəzləmək cəhdi kimi deyil, regionun geosiyasi və iqtisadi arxitekturasında daha güclü mövqe qazanmaq strategiyasının növbəti mərhələsi kimi qiymətləndirmək daha əsaslıdır. Əsl sınaq isə diplomatik görüşlərdən sonra başlayır: Vaşinqtonun vədləri nə dərəcədə real iqtisadi nəticələrə çevriləcək və Mərkəzi Asiya ölkələri bu yeni rəqabətdən nə qədər faydalana biləcəklər?

Müşahidəçi