Nifaq toxumları, geosiyasi maraqlar və Bakı–Ankara münasibətlərinin pərdəarxası

Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinə qarşılıqlı rəğbət prizmasından deyil, dövlət maraqları, regional güc balansı, suverenlik və geosiyasi rəqabət baxımından yanaşmaq lazımdır. Devlet Bahçelinin və Ümit Özdağın son bəyanatlarının əhəmiyyəti də məhz buradadır: məsələ təkcə qardaşlıq haqqında deyil, müttəfiqliyin hansı şərtlərlə qorunacağı haqqındadır.

Azərbaycan və Türkiyə münasibətləri haqqında danışarkən çox vaxt siyasi təhlilin yerini emosional ifadələr tutur. Tarixi yaxınlıq, ortaq dil, mədəniyyət, Qarabağ müharibəsi zamanı göstərilmiş dəstək və “bir millət, iki dövlət” formulu münasibətlərin ictimai əsasını təşkil edir. Bunlar əhəmiyyətsiz deyil. Lakin dövlətlərarası münasibətləri yalnız mənəvi yaxınlıqla izah etmək siyasətin əsas mexanizmlərini nəzərdən qaçırmaq deməkdir. Çünki dövlətlər arasında ən möhkəm əlaqələr belə maraqların toqquşduğu, xarici siyasət seçimlərinin fərqləndiyi və regional qüvvələr nisbətinin dəyişdiyi şəraitdə sınağa çəkilir.

MHP sədri Devlet Bahçelinin Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinə zərər vuracaq təşəbbüslərə qarşı birgə mövqe çağırışı ilə Zəfər Partiyasının sədri Ümit Özdağın Azərbaycanın suveren xarici siyasət qərarlarına hörmət edilməsinin vacibliyini vurğulaması eyni siyasi hadisənin iki fərqli tərəfini göstərir. Birinci bəyanat strateji birliyin qorunmasına, ikinci isə bu birliyin daxilində qarşılıqlı hörmətin təmin edilməsinə yönəlib. Onların hər ikisinin eyni vaxtda gündəmə gəlməsi Türkiyədə Azərbaycan məsələsinin yalnız xarici siyasət mövzusu olmadığını, həm də daxili siyasi müzakirələrin bir hissəsinə çevrildiyini göstərir.

Əsas sual budur: Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərində belə bəyanatlara niyə ehtiyac yaranır? Əgər iki ölkə arasında münasibətlər həqiqətən möhkəmdirsə, onları pozmaq cəhdlərindən niyə bu qədər danışılır? Burada emosional cavabdan daha çox, siyasi proseslərin səbəb-nəticə əlaqəsini araşdırmaq lazımdır.

Qardaşlıq ritorikasının arxasında hansı siyasi reallıq dayanır?

İlk mühüm məqam budur ki, Bahçelinin bəyanatını adi siyasi açıqlama kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Türkiyənin Milliyyətçi Hərəkat Partiyası ölkənin hakim siyasi ittifaqının mühüm iştirakçısıdır. Buna görə MHP sədrinin Azərbaycanla münasibətlərə dair mesajı həm Türkiyənin xarici siyasətində strateji müttəfiqliyin əhəmiyyətini, həm də daxili siyasi mühitdə bu münasibətlərin qorunmasına verilən önəmi ifadə edir. Anadolu Agentliyinin 14 oktyabr 2026-cı il tarixli məlumatında Bahçelinin çıxışı məhz Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişafı və Türkiyənin qarşıdakı sədrliyi kontekstində təqdim olunur. 

Burada əsas məsələ Bahçelinin Azərbaycanı tərifləməsi deyil. Əsas məsələ onun Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini türk dünyasının gələcək siyasi və iqtisadi arxitekturası ilə əlaqələndirməsidir. Başqa sözlə, Ankara üçün Bakı yalnız tarixi yaxınlığı olan dövlət deyil, daha geniş regional strategiyanın vacib iştirakçısıdır.

Türkiyənin Cənubi Qafqazda mövqeyini gücləndirməsi, Mərkəzi Asiyaya çıxış imkanlarını genişləndirməsi, enerji və nəqliyyat dəhlizlərində rolunu artırması Azərbaycanın geosiyasi çəkisi ilə birbaşa əlaqəlidir. Azərbaycan isə Türkiyə ilə strateji əməkdaşlıq vasitəsilə regional təhlükəsizlik, müdafiə, iqtisadiyyat və beynəlxalq diplomatiya sahələrində əlavə imkanlar əldə edir. Bu münasibətlərdə qarşılıqlı fayda mövcuddur. Ona görə də ittifaqı yalnız tarixi qardaşlıq hissinə bağlamaq onun real siyasi məzmununu kiçiltmək olardı.

2026-cı il oktyabrın 29–30-da Ankarada keçirilməsi nəzərdə tutulan Türk Dövlətləri Təşkilatının 13-cü Zirvə toplantısı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Türkiyə sədrliyi Azərbaycandan təhvil alacaq. Ankara əvvəlcədən türk dövlətləri arasında əməkdaşlığı genişləndirmək, nəqliyyat əlaqələrini və ortaq iqtisadi potensialı gücləndirmək niyyətini bəyan edib. 

Belə bir mərhələdə Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinə dair siyasi mesajların intensivləşməsi təsadüfi görünmür. Təşkilatın gələcək gündəliyi yalnız mədəni tədbirlərdən ibarət olmayacaq. Burada tranzit marşrutları, enerji təhlükəsizliyi, müdafiə sənayesi, rəqəmsal bağlantılar və dövlətlər arasında koordinasiya imkanları kimi məsələlər var. Bu sahələrdə Azərbaycanın coğrafi mövqeyi və iqtisadi resursları Türkiyənin regional strategiyası üçün ciddi əhəmiyyət daşıyır.

Lakin realpolitik baxımından bir vacib düzəliş də lazımdır: siyasi bəyanatların eyni vaxtda səslənməsi onların mütləq şəkildə əvvəlcədən razılaşdırılmış vahid planın hissəsi olduğunu sübut etmir. Bahçeli və Özdağ fərqli siyasi mövqeləri təmsil edirlər. Onların açıqlamalarının üst-üstə düşən tərəfləri mövcud siyasi narahatlığın göstəricisi ola bilər, amma bunu hansısa gizli mərkəzin idarə etdiyi kampaniya kimi təqdim etmək üçün ayrıca sübut tələb olunur.

Azərbaycanın İsraillə münasibətləri niyə siyasi mübahisəyə çevrilir?

Məsələnin ən həssas tərəfi Azərbaycanın İsraillə münasibətləridir. Bu münasibətlərə Türkiyədəki siyasi mübahisələrdən kənarda baxmaq mümkün deyil. İsrail-Fələstin münaqişəsi Türkiyə cəmiyyətində güclü emosional və siyasi əhəmiyyət daşıyır. Türkiyə hakimiyyətinin Fələstin məsələsində sərt ritorikası, ictimai rəydəki həssaslıq və regionda davam edən müharibələr bu mövzunu daxili siyasətin mühüm elementinə çevirib.

Azərbaycanın xarici siyasəti isə fərqli tarixi və təhlükəsizlik şərtləri daxilində formalaşıb. Bakı İsraillə münasibətlərini, o cümlədən müdafiə texnologiyaları, təhlükəsizlik, enerji və digər sahələrdə əməkdaşlığı dövlət maraqları çərçivəsində qurub. Azərbaycanın xarici siyasətində İsrail amilini yalnız dini və ya ideoloji kateqoriyalarla izah etmək mümkün deyil. Eyni zamanda, Azərbaycanın müsəlman dünyası ilə əlaqələri, Fələstin məsələsinə dair mövqeyi və regional sabitlik maraqları da bu siyasətin digər tərəfləridir.

Dövlətlərin xarici siyasətində seçimlər çox vaxt bir-birinə zidd görünən maraqların uzlaşdırılması nəticəsində meydana çıxır. Bir dövlət müəyyən məsələdə siyasi həmrəylik nümayiş etdirə, başqa məsələdə isə öz təhlükəsizlik və iqtisadi maraqlarına uyğun tərəfdaşlıq qura bilər. Bu, beynəlxalq siyasətin adi reallığıdır.

Ümit Özdağın açıqlamasının diqqətəlayiq cəhəti də budur: o, Azərbaycanın İsraillə əlaqələrini Türkiyənin Fələstin siyasəti ilə eyni meyar əsasında qiymətləndirməyin ədalətli olmadığını bildirir. Özdağ, həmçinin İsraillə münasibətlərin yalnız beynəlxalq təşkilatlardakı səsvermə və diplomatik mövqelərlə deyil, iqtisadi əlaqələrlə də ölçülməsini təklif edir. 

Bu arqumentin siyasi əhəmiyyəti böyükdür. Əgər Ankara öz xarici siyasətində milli maraqlarını əsas götürmək hüququna malikdirsə, Bakı üçün də eyni prinsip keçərli olmalıdır. Türkiyənin Fələstin məsələsindəki mövqeyi Azərbaycan üçün mütləq təqlid edilməli model olmadığı kimi, Azərbaycanın İsraillə münasibətləri də Türkiyənin bütün siyasi qüvvələri tərəfindən avtomatik qəbul edilməli siyasət deyil. Burada vacib olan tərəflərin bir-birinin qərarlarını anlamağa çalışması və fərqli mövqeləri dövlətlərarası düşmənçiliyə çevirməməsidir.

Ancaq Özdağın irəli sürdüyü müqayisə də ayrıca təhlilə ehtiyac duyur. Türkiyə ilə İsrail arasında diplomatik münasibətlərin, ticarətin və iqtisadi əlaqələrin mövcudluğu Azərbaycanın siyasətinə dair bütün sualları avtomatik aradan qaldırmır. Eyni zamanda, Azərbaycanın İsraillə əməkdaşlığı da Türkiyənin Fələstin siyasətini tənqid etmək üçün əsas vermir. Hər iki ölkənin konkret addımları eyni meyarlarla, lakin real təhlükəsizlik şəraiti və siyasi öhdəlikləri nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir.

Burada söhbət kimin daha çox haqlı olmasından deyil, müttəfiqlərin bir-birinin suverenliyini hansı səviyyədə qəbul etməsindən gedir.

Müttəfiqlik itaət demək deyil

Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin davamlılığı üçün ən vacib prinsip budur: strateji tərəfdaşlıq siyasi eynilik tələb etmir. İki ölkə təhlükəsizlik, müdafiə və regional sabitlik sahələrində yaxın mövqedə dayana bilər, lakin bütün beynəlxalq məsələlərdə eyni qərarı verməyə borclu deyil.

Azərbaycan müstəqil dövlətdir və onun xarici siyasət seçimləri ilk növbədə öz milli maraqları əsasında müəyyənləşir. Türkiyə də öz maraqlarına uyğun qərarlar qəbul edir. Əgər Ankara Suriyada, Yaxın Şərqdə, Avropada və ya başqa regionlarda fərqli tərəfdaşlarla münasibətlər qurursa, bu, onun dövlət maraqlarının nəticəsidir. Eyni yanaşma Bakıya münasibətdə də tətbiq edilməlidir.

Özdağın Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin qarşılıqlı hörmət əsasında qorunmasına çağırışı bu baxımdan əhəmiyyətlidir. O, Qarabağ müharibəsində qələbənin əsas sahibinin Azərbaycan xalqı və ordusu olduğunu xüsusi vurğulayır, Türkiyənin dəstəyini isə həmin qələbəyə töhfə verən amil kimi qiymətləndirir. 

Bu yanaşma siyasi baxımdan mühüm bir həqiqəti ifadə edir. Türkiyənin Azərbaycana dəstəyi strateji tərəfdaşlığın mühüm elementi olsa da, 2020-ci il Vətən müharibəsində hərbi əməliyyatları həyata keçirən, itkilər verən və ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda mübarizə aparan Azərbaycan ordusu idi. Bu reallığın qəbul edilməsi Türkiyənin rolunu azaltmır. Əksinə, müttəfiqliyi qarşılıqlı etimad və reallığa əsaslanan münasibət səviyyəsinə yüksəldir.

Sağlam müttəfiqlikdə tərəflər bir-birinin uğurlarını mənimsəməyə çalışmır, onları qarşılıqlı şəkildə tanıyırlar. Heç bir dövlət digərinin milli qürurunu öz siyasi nüfuzunun əlavəsinə çevirməməlidir. Türkiyənin dəstəyi ilə Azərbaycanın öz hərbi-siyasi məqsədlərinə nail olması iki dövlət arasında əməkdaşlığın nəticəsidir, lakin qələbənin konkret tarixi məsuliyyəti və əsas müəllifliyi Azərbaycan xalqına və ordusuna məxsusdur.

Bunun əksi də doğrudur: Azərbaycanın Türkiyəyə verdiyi siyasi dəstək Ankara qarşısında qeyd-şərtsiz razılıq öhdəliyi yaratmır. Müttəfiqlikdə qarşılıqlı dəstək ola bilər, amma bu, bir dövlətin digərinin xarici siyasətinə nəzarət hüququ demək deyil.

Beynəlxalq münasibətlərdə bərabərlik yalnız hüquqi sənədlərdə deyil, siyasi davranışda da özünü göstərməlidir. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin gələcək keyfiyyəti məhz bu prinsipin nə dərəcədə qorunmasından asılı olacaq.

Sosial şəbəkələrdəki mübahisələr nə üçün təhlükəli ola bilər?

Azərbaycan əleyhinə səsləndirilən fikirlərə və sosial şəbəkələrdə yayılan təhqirlərə qarşı Özdağın sərt mövqeyi də diqqətə layiqdir. Lakin burada emosional reaksiyadan hüquqi prinsipə keçmək vacibdir. Siyasi mübahisə, hökumətin qərarlarının tənqidi, təhqir və məqsədli dezinformasiya eyni anlayışlar deyil. Bunları bir-birindən ayırmadan aparılan mübarizə münasibətləri qorumaq əvəzinə yeni gərginlik yarada bilər.

Özdağ Türkiyədə Azərbaycan əleyhinə təhqiramiz paylaşımlara qarşı qanuni tədbirlər görülməsini, dezinformasiya ilə mübarizə mexanizmlərinin tətbiqini təklif edir. 

Bu çağırışın əsaslandırıla bilən tərəfi odur ki, sosial şəbəkələrdə saxta məlumatlar və təhqiramiz kampaniyalar ictimai münasibətlərə zərər vura bilər. Ancaq hüquqi tədbirlərin meyarı konkret ölkəyə və ya onun siyasi rəhbərliyinə münasibət deyil, qanunla müəyyən edilmiş pozuntunun mövcudluğu olmalıdır.

Əgər Azərbaycan haqqında təhqiramiz fikir səsləndirən hər bir şəxs avtomatik olaraq düşmən və ya təxribatçı elan edilirsə, bu, müttəfiqliyin müdafiəsi deyil, siyasi həssaslığın hüquqi sərhədləri aşmasıdır. Eyni prinsip Türkiyə haqqında fikirlərə də aiddir. Tərəflərdən birinin ictimai məkanında digər dövlətə qarşı təhqirə yol verilməməsi ilə hökumətin siyasətinin tənqidinin qadağan olunması arasında ciddi fərq var.

Burada daha bir problem mövcuddur: sosial şəbəkələrdəki hər bir mənfi paylaşımı təşkilatlanmış xarici müdaxilə kimi təqdim etmək olmaz. Həqiqətən koordinasiyalı kampaniyalar, saxta hesab şəbəkələri və manipulyasiya halları mümkündür. Lakin konkret sübut olmadan hansısa qrupun Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini pozmaq üçün təşkil edildiyini iddia etmək doğru deyil. Belə iddialar ictimai narahatlığı artıra, adi fikir ayrılıqlarını isə süni şəkildə geosiyasi qarşıdurmaya çevirə bilər.

Məhz buna görə dövlətlərarası münasibətlərin qorunması yalnız sərt bəyanatlarla deyil, peşəkar kommunikasiya, operativ təkzib, şəffaf məlumatlandırma və hüquqi prosedurlarla təmin edilməlidir. Azərbaycan və Türkiyənin media qurumları, ekspertləri və rəsmi nümayəndələri yanlış məlumatlara emosional qarşıdurma yaratmadan cavab verməyi bacarmalıdırlar.

Bir məqamı da unutmaq olmaz: ictimai rəydəki hər fikir ayrılığı dövlətlərarası böhrana çevrilməməlidir. Əks halda, iki ölkənin siyasi münasibətləri sosial şəbəkələrdəki ən sərt şərhlərin təsiri altına düşər. Bu isə dövlət siyasətinin emosional dalğalara tabe edilməsi demək olardı.

Cənubi Qafqazda dəyişən qüvvələr nisbəti

Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinə daha geniş geosiyasi çərçivədə baxdıqda, məsələnin əhəmiyyəti daha aydın görünür. Qarabağ müharibəsindən sonra Cənubi Qafqazda qüvvələr nisbəti dəyişib. Azərbaycan ərazi bütövlüyünü bərpa etməklə regional mövqeyini gücləndirib. Türkiyənin siyasi və hərbi əməkdaşlıq vasitəsilə regiondakı təsir imkanları da artıb. Ermənistan isə yeni təhlükəsizlik və xarici siyasət şəraitinə uyğunlaşmaq məcburiyyətində qalıb.

Bununla belə, regionda yeni və tam sabit güc nizamının yarandığını söyləmək tezdir. Rusiya, İran, Türkiyə və Qərb arasında rəqabət davam edir. Bu aktorların maraqları bəzən üst-üstə düşür, bəzən isə kəskin şəkildə fərqlənir. Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi də həmin rəqabətin içində formalaşır.

Türkiyə üçün Azərbaycanla münasibətlərin strateji əhəmiyyəti bir neçə amillə bağlıdır. Birincisi, Azərbaycan Türkiyənin Cənubi Qafqazdakı əsas tərəfdaşıdır. İkincisi, Bakı Türkiyənin Xəzər hövzəsinə və Mərkəzi Asiyaya çıxış imkanlarında mühüm rol oynayır. Üçüncüsü, enerji və nəqliyyat bağlantıları iki ölkənin əməkdaşlığını daha geniş Avrasiya məkanına bağlayır.

Bu səbəbdən Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin zəifləməsi yalnız iki dövlətin siyasi əlaqələrinə təsir etməzdi. Belə bir vəziyyət regiondakı digər aktorların manevr imkanlarını da genişləndirə bilərdi. Lakin bundan avtomatik olaraq belə nəticə çıxarmaq olmaz ki, bütün regional rəqiblər Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin pozulmasında maraqlıdırlar. Dövlətlərin davranışını ümumi düşmən obrazı ilə deyil, konkret maraqları və real addımları əsasında təhlil etmək lazımdır.

İran üçün Cənubi Qafqazdakı sərhədlərin, tranzit marşrutlarının və regional güc balansının dəyişməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Rusiya isə regionda tarixi təsir imkanlarını qorumağa çalışır. Qərb dövlətləri enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat bağlantıları və Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşması məsələlərinə müxtəlif səviyyələrdə maraq göstərirlər. Türkiyə isə regional təsirini gücləndirməklə yanaşı, Mərkəzi Asiyaya uzanan iqtisadi və siyasi əlaqələrini genişləndirmək istəyir.

Bu mürəkkəb mənzərədə Azərbaycan üçün ən düzgün yol müttəfiqlik münasibətlərini möhkəmləndirməklə yanaşı, müstəqil qərarvermə qabiliyyətini qorumaqdır. Türkiyə üçün də Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi güclənməsi uzunmüddətli strateji üstünlükdür. Güclü Azərbaycan Türkiyənin regional imkanlarını artırır; güclü Türkiyə isə Azərbaycanın təhlükəsizlik və diplomatik mövqelərini dəstəkləyə bilir.

Bu, münasibətlərin qarşılıqlı fayda üzərində qurulduğunu göstərir. Ancaq faydanın davamlı olması üçün tərəflər bir-birinin təhlükəsizlik həssaslıqlarını və siyasi məhdudiyyətlərini də nəzərə almalıdırlar.

Türk Dövlətləri Təşkilatı: simvolik birlikdən real əməkdaşlığa

Bahçelinin bəyanatında Türk Dövlətləri Təşkilatına xüsusi yer ayrılması təsadüfi deyil. Ankara sammiti ərəfəsində təşkilatın gələcəyi, Türkiyənin sədrliyi və 2040-cı il vizyonu barədə müzakirələrin intensivləşməsi türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın yeni mərhələyə keçməsi istəyini göstərir. Türkiyənin rəsmi diplomatik açıqlamalarında da TDT-nin iqtisadi və strateji potensialının ortaq rifaha çevrilməsi hədəfi vurğulanır. 

Lakin burada romantik yanaşmadan uzaq durmaq lazımdır. Ortaq dil və tarixi yaddaş əməkdaşlıq üçün əlverişli zəmin yaradır, amma iqtisadi inteqrasiyanı öz-özünə təmin etmir. Türk dövlətlərinin iqtisadi strukturları, xarici siyasət prioritetləri, təhlükəsizlik maraqları və böyük güclərlə münasibətləri fərqlidir. Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanın bütün məsələlərdə eyni mövqe tutacağını gözləmək real deyil.

Təşkilatın uğuru şüarların sayından çox, praktiki nəticələrlə ölçüləcək. Gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, yük daşımalarının sürətləndirilməsi, rəqəmsal sənədlərin qarşılıqlı tanınması, universitetlərarası elmi əməkdaşlıq, investisiyaların qorunması və enerji infrastrukturunun əlaqələndirilməsi kimi sahələr konkret nəticələr verə bilər.

Məsələn, Orta Dəhlizin inkişafı yalnız yeni dəmir yolları və limanların yaradılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Marşrutun rəqabət qabiliyyəti sərhədlərdə gözləmə müddətindən, tariflərdən, logistika xidmətlərinin keyfiyyətindən, sığorta mexanizmlərindən və rəqəmsal idarəetmədən də asılıdır. Əgər bu maneələr aradan qaldırılmasa, siyasi bəyanatların iqtisadi nəticəsi məhdud qalacaq.

Azərbaycan bu baxımdan xüsusi mövqeyə malikdir. Ölkənin Xəzər hövzəsindəki yerləşməsi, Türkiyə ilə əlaqələri və Şərq-Qərb nəqliyyat marşrutlarında iştirakı onu mühüm tranzit iştirakçısına çevirir. Türkiyənin sədrliyi dövründə Bakı ilə Ankara bu imkanları genişləndirmək üçün konkret təşəbbüslər irəli sürə bilərlər.

Bununla yanaşı, TDT-nin gələcəyi yalnız Azərbaycan və Türkiyənin siyasi iradəsindən asılı deyil. Digər üzv dövlətlərin maraqları da nəzərə alınmalıdır. Təşkilatın güclənməsi onun daxilindəki fərqliliklərin inkarı ilə deyil, həmin fərqliliklərin uzlaşdırılması ilə mümkün olacaq.

Qardaşlığın sınağı böhran zamanı deyil, fikir ayrılığı zamanı başlayır

Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin möhkəmliyi artıq mühüm tarixi sınaqlardan keçib. Qarabağ müharibəsi zamanı Türkiyənin siyasi dəstəyi, müdafiə əməkdaşlığı və diplomatik mövqeyi Azərbaycan üçün əhəmiyyətli idi. Eyni zamanda, Azərbaycan Türkiyə ilə münasibətlərini müxtəlif beynəlxalq məsələlərdə strateji tərəfdaşlıq çərçivəsində inkişaf etdirib. Bu təcrübə iki ölkənin bir-birinin təhlükəsizlik maraqlarına həssas yanaşmasının vacibliyini göstərir.

Ancaq münasibətlərin gələcəyi yalnız keçmiş uğurlarla təmin olunmur. Əsas sınaq maraqların fərqləndiyi məsələlərdə meydana çıxır. İsrail-Fələstin münaqişəsi, regional təhlükəsizlik, Ermənistanla sülh prosesi və böyük güclərlə münasibətlər kimi mövzularda Bakı ilə Ankara eyni siyasi prioritetlərə malik olmaya bilərlər.

Belə vəziyyətlərdə tərəflərin bir-birinə təzyiq göstərməsi əvəzinə, fərqli mövqelərin səbəblərini anlamağa çalışması daha səmərəli olar. Diplomatik məsləhətləşmələr, qapalı və açıq kanallar vasitəsilə fikir mübadiləsi, qarşılıqlı məlumatlandırma və həssas məsələlərin ictimai polemikaya çevrilmədən müzakirəsi strateji etimadın əsas vasitələridir.

Burada Türkiyə siyasətçilərinin Azərbaycanla bağlı açıqlamalarına da eyni meyarla yanaşmaq lazımdır. Bahçelinin çağırışı münasibətlərin qorunmasının siyasi əhəmiyyətini vurğulayır. Özdağın mövqeyi isə bu qorunmanın yalnız emosional bağlılıqla deyil, qarşılıqlı hörmətlə mümkün olduğunu göstərir. Bu iki mesajın ortaq məğzi ondan ibarətdir ki, müttəfiqlik tərəflərdən birinin digərinin seçimlərini şərtsiz qəbul etməsini tələb etməməlidir.

Bununla belə, siyasi liderlərin bəyanatlarını münasibətlərin vəziyyətinin tam göstəricisi kimi qəbul etmək olmaz. Əsl vəziyyət müdafiə müqavilələrinin icrasında, ticarət əlaqələrində, investisiyalarda, enerji layihələrində, diplomatik məsləhətləşmələrdə və böhranların idarə olunmasında görünür. İctimai ritorika müsbət siqnal verə bilər, lakin uzunmüddətli etimadı institusional mexanizmlər təmin edir.

Əsil məsələ: qardaşlığı siyasi məsuliyyətə çevirmək

Azərbaycan və Türkiyə üçün qarşıdakı dövrün əsas vəzifəsi münasibətləri qorumaqla kifayətlənməmək, onları daha dayanıqlı və nəticəyönümlü etməkdir. Bunun üçün bir neçə prinsip vacibdir: suverenliyə qarşılıqlı hörmət, fərqli xarici siyasət seçimlərinin qəbul edilməsi, ictimai mübahisələrin süni şəkildə böyüdülməməsi və ortaq maraqların konkret layihələrlə möhkəmləndirilməsi.

Türkiyədə Azərbaycanın xarici siyasətini tənqid edən hər bir fikri düşmənçilik kimi təqdim etmək nə düzgün, nə də faydalıdır. Eyni zamanda, Azərbaycanın milli maraqlarını müdafiə etmək adı ilə Türkiyənin siyasi və ictimai mühitinə qarşı ümumiləşdirilmiş ittihamlar səsləndirmək də münasibətlərə xidmət etmir. Hər iki ölkənin cəmiyyətində müxtəlif siyasi baxışların olması təbiidir. Əsas məsələ bu müxtəlifliyin dövlətlərarası münasibətlərə zərər verən qarşıdurmaya çevrilməməsidir.

Bahçelinin “nifaq toxumlarına imkan verməmək” çağırışı siyasi baxımdan məhz bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Lakin nifaqın qarşısını almağın ən yaxşı yolu hər fikir ayrılığını susdurmaq deyil. Ən səmərəli yol qarşılıqlı etimadı gücləndirmək, yanlış məlumatları faktlarla təkzib etmək və mübahisələrin hüquqi, diplomatik çərçivədə həllinə şərait yaratmaqdır.

Ankara sammiti bu baxımdan yalnız simvolik birlik nümayişi olmamalıdır. Türkiyənin TDT-yə sədrliyi dövründə Azərbaycanla əməkdaşlığın hansı sahələrdə dərinləşəcəyi, nəqliyyat və ticarət maneələrinin necə aradan qaldırılacağı, elmi-texnoloji tərəfdaşlığın hansı konkret nəticələr verəcəyi daha mühüm göstəricilər olacaq.

Realpolitik baxımından qardaşlıq dövlətlərin milli maraqlarını aradan qaldırmır; onları uzlaşdırmaq üçün daha əlverişli siyasi zəmin yaradır. Türkiyə və Azərbaycan münasibətlərinin üstünlüyü də ondadır ki, bu əlaqələrin arxasında yalnız ortaq tarix deyil, təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat və regional mövqe kimi konkret maraqlar dayanır.

Ona görə də əsas nəticə nə emosional təntənə, nə də mümkün təhdidlər barədə əsassız fərziyyələr olmalıdır. Əsas nəticə budur: Azərbaycan-Türkiyə müttəfiqliyinin gələcəyi tərəflərin bir-birinə nə qədər yüksək səslə “qardaş” deməsindən çox, fikir ayrılıqları zamanı bir-birinin suverenliyinə nə dərəcədə hörmət etməsindən, ortaq maraqları necə qorumasından və siyasi bəyanatları nə dərəcədə real nəticələrə çevirməsindən asılıdır.

Məhz bu halda qardaşlıq siyasi şüar olaraq qalmayacaq, iki müstəqil dövlətin qarşılıqlı etimada əsaslanan uzunmüddətli strateji üstünlüyünə çevriləcək.