Sevgilisi olan insanlar niyə başqalarının diqqətini itirmək istəmir?
Bəzən insan sevdiyi şəxsi itirmək istəmir, amma başqalarının da onu bəyənməsindən vaz keçə bilmir. Bu ziddiyyətin arxasında nə dayanır?
Bir insan münasibətdədir. Sevgilisi ilə danışır, onunla gələcək planları qurur, münasibətinin davam etməsini istəyir. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, başqa birinin ona maraq göstərməsi də xoşuna gəlir. Mesajına cavab verilməsini gözləyir, paylaşımına gələn reaksiyanı diqqətlə izləyir, kimsə onu tərifləyəndə özünü daha cəlbedici hiss edir. Bəzən hətta həmin diqqətin azalmasından narahat olur. Halbuki diqqətini gözlədiyi şəxslə münasibət qurmaq niyyəti də yoxdur.
Belə vəziyyətdə maraqlı bir sual ortaya çıxır: İnsan artıq sevilirsə, niyə başqaları tərəfindən də bəyənilməyə ehtiyac duyur? Bir nəfərin sevgisi niyə bəzən kifayət etmir?
Bu suala yalnız sədaqət və ya xəyanət çərçivəsindən yanaşmaq insan davranışının mürəkkəbliyini nəzərdən qaçırmaq olardı. Çünki başqasının diqqətindən xoşlanmaqla həmin şəxslə romantik münasibət qurmaq istəyi eyni şey deyil. Bəzən insanın axtardığı başqa bir sevgi deyil, özü haqqında eşitmək istədiyi təsdiqdir.
Diqqət ehtiyacı, yoxsa özünüdəyərin təsdiqi?
Psixologiyada insanın özünə verdiyi dəyər yalnız daxili qənaətlərindən ibarət deyil. Başqalarının onu necə qəbul etməsi də müəyyən hallarda özünə münasibətinə təsir göstərə bilər. İnsan bəyənildiyini, qəbul edildiyini və başqaları üçün əhəmiyyət daşıdığını hiss etmək istəyir.
Bu baxımdan, münasibətdə olan birinin başqa insanlardan diqqət görməkdən xoşlanması mütləq şəkildə sevgilisini sevmədiyini göstərmir. Bəzən həmin diqqət insana hələ də cəlbedici olduğunu, başqalarının marağına səbəb ola bildiyini hiss etdirir. Burada diqqətin ünvanından çox, onun insanda yaratdığı hiss əhəmiyyət qazanır.
Məsələn, bir insan sevgilisindən qayğı görsə də, başqa birinin onu tərifləməsi özünəinamını artırır. O, həmin şəxslə münasibət istəmir, lakin onun marağının davam etməsini arzulayır. Çünki bu maraq özünü dəyərli hiss etməsinin əlavə mənbəyinə çevrilib.
Psixologiyada özünüdəyərin sosial qəbul və rədd edilməyə həssaslığı ilə bağlı yanaşmalar mövcuddur. Bu yanaşmalardan biri insanın sosial münasibətlərdə qəbul olunma siqnallarını izlədiyini irəli sürən sosiometr nəzəriyyəsidir. Bu çərçivədən baxdıqda, başqasının diqqəti bəzən insanın özünə dair qiymətləndirməsinə təsir edən sosial siqnal rolunu oynaya bilər.
2014-cü ildə The Journal of Social Psychology jurnalında dərc olunan araşdırmada 81 iştirakçının romantik münasibətlərinə aid müxtəlif göstəricilər, o cümlədən özünüdəyəri və münasibətə bağlılığı araşdırılıb. İştirakçılara cəlbedici əks cins nümayəndələrindən qəbul və ya rədd edilmə ilə bağlı təcrübələr yaşadılıb. Nəticələr belə sosial siqnalların bəzi iştirakçılarda özünüdəyər, münasibətdən məmnunluq və bağlılıqla əlaqəli dəyişikliklər yarada bildiyini göstərib.
Bu nəticə hər kəsin başqalarının diqqətinə ehtiyac duyduğunu və ya diqqət axtaran hər kəsin özünəinam problemi yaşadığını göstərmir. Ancaq sosial qəbulun insanın özünü necə hiss etməsi ilə əlaqəli ola biləcəyini anlamağa kömək edir.
İnsan diqqəti istəyir, yoxsa seçim imkanını itirməkdən qorxur?
Məsələnin başqa bir tərəfi də var. Bəzi insanlar üçün münasibətdə olmaq digər insanların marağının tamamilə yox olması demək deyil. Onlar bir şəxsi seçsələr də, başqalarının da onları seçə biləcəyini bilmək istəyirlər.
Bu vəziyyətdə diqqət bir növ alternativlərin mövcudluğunu xatırladan işarəyə çevrilə bilər. İnsan münasibətindən imtina etmək istəmir, amma başqa seçimlərin də mümkün olduğunu hiss etməkdən xoşlanır. Bu, mütləq şüurlu şəkildə qurulmuş plan deyil; bəzən insan öz davranışının arxasında dayanan motivi özü də aydın şəkildə anlamır.
W. Keith Campbell və Craig A. Fosterin 2002-ci ildə Personality and Social Psychology Bulletin jurnalında dərc olunan “Narcissism and Commitment in Romantic Relationships: An Investment Model Analysis” adlı araşdırmasında narsisizm göstəriciləri ilə romantik münasibətə bağlılıq arasındakı əlaqə öyrənilib. İki araşdırmanın nəticələri daha yüksək narsisizm göstəricilərinin münasibətə daha zəif bağlılıqla əlaqəli olduğunu, bu əlaqədə alternativ partnyorların nəzərə alınmasının da rol oynadığını göstərib.
Burada vacib bir fərq var: tədqiqatın nəticələrini bütün insanlara şamil etmək və başqalarının diqqətini istəyən hər kəsi narsisist adlandırmaq düzgün deyil. Narsisizm müəyyən şəxsiyyət xüsusiyyətlərini ifadə edir və təkcə bir davranış əsasında insana belə bir etiket vermək olmaz.
Bununla belə, araşdırma bir məqamı gündəmə gətirir: insanın münasibətdə nə qədər bağlı hiss etməsi ilə alternativləri nə dərəcədə nəzərə alması arasında əlaqə ola bilər. Bəziləri üçün başqalarının marağı sadəcə xoş bir komplimentdir, digərləri üçün isə seçilmək və seçim imkanlarını qorumaq hissinin bir hissəsidir.
Erich Fromm bu məsələyə necə yanaşırdı?
Alman əsilli psixoanalitik və filosof Erich Frommun 1956-cı ildə nəşr olunan Sevmək sənəti (The Art of Loving) kitabı bu mövzuya daha geniş prizmadan baxmağa imkan verir.
Fromm sevgini yalnız insanın başına gələn romantik hiss kimi deyil, öyrənilməsi, inkişaf etdirilməsi və məsuliyyət tələb edən bir bacarıq kimi təqdim edir. O, müasir cəmiyyətdə insanların özlərini və başqalarını bəzən bazar münasibətlərinə bənzər məntiqlə qiymətləndirməsini də tənqid edir: insan özünü cəlbedici göstərməyə, bəyənilməyə və başqaları üçün arzuolunan olmağa çalışır.
Bu düşüncəni münasibətlərə tətbiq etdikdə maraqlı bir ziddiyyət görünür. İnsan birini sevdiyini düşünə bilər, amma eyni zamanda öz dəyərini başqalarının ona göstərdiyi maraqla ölçməyə davam edə bilər. Belə olduqda diqqət sadəcə ünsiyyət vasitəsi olmaqdan çıxır və insanın özünü təsdiqləmək üsuluna çevrilir.
Frommun kitabı məhz “sevgilisi olan insan niyə başqalarının diqqətini istəyir?” sualına birbaşa empirik cavab vermir. Ancaq onun sevgi ilə sahiblik, qarşılıqlı qayğı ilə özünü təsdiqlətmə arasındakı fərqlərə dair fikirləri bu davranışı təhlil etmək üçün faydalı nəzəri çərçivə yaradır.
Başqa sözlə, insanın sevilmək istəməsi ilə hamı tərəfindən bəyənilmək istəməsi eyni ehtiyac deyil. Birincisi yaxınlıq və qarşılıqlı münasibətlə, ikincisi isə müəyyən hallarda özünü başqalarının gözündə necə gördüyü ilə bağlı ola bilər.
Bəs bu, xəyanətə aparan yoldur?
Mövzunun ən həssas tərəfi də budur. Sevgilisi olan birinin başqasından diqqət görməkdən xoşlanması avtomatik olaraq xəyanət etdiyini və ya gələcəkdə xəyanət edəcəyini göstərmir. İnsanlar münasibətlər daxilində də başqalarını cəlbedici hesab edə, komplimentlərdən xoşlana və sosial təsdiq axtara bilərlər.
Əsas fərq bu diqqətlə necə davranılmasındadır.
Kimsə ona göstərilən marağı sadəcə xoş söz kimi qəbul edib sərhədlərini qoruyursa, vəziyyət başqa cürdür. Əgər həmin marağı qəsdən artırır, sevgilisindən gizlədir, qarşı tərəfdə romantik ümid yaradır və ya öz münasibətindəki boşluğu kənar diqqətlə doldurmağa çalışırsa, artıq münasibətin sərhədləri və qarşılıqlı etimad məsələsi ortaya çıxır.
Burada insanın özünə verməli olduğu sual yalnız “Mən niyə başqalarının diqqətini istəyirəm?” deyil. Daha vacib sual budur: “Bu diqqət mənə nə verir ki, onsuz özümü daha az dəyərli hiss edirəm?”
Çünki bəzən insan başqa birini istəmir, sadəcə onun tərəfindən istənilmək hissini itirmək istəmir. Bəzən də münasibətdə özünü kifayət qədər görünən və qiymətləndirilən hiss etmədiyi üçün kənarda təsdiq axtarır. Hər iki vəziyyətin səbəbi fərqli ola bilər və bunu anlamaq üçün insanın konkret davranışlarına, münasibətinin keyfiyyətinə və özünə münasibətinə baxmaq lazımdır.
Bəyənilmək ehtiyacı nə vaxt problemə çevrilir?
Başqalarının diqqətindən xoşlanmaq öz-özlüyündə mənəvi qüsur deyil. İnsan sosial varlıqdır və qəbul olunmaq, bəyənilmək, əhəmiyyətli hiss etmək istəyi təbiidir. Problem bu istəyin insanın davranışlarını idarə etməyə başlaması ilə ortaya çıxa bilər.
Əgər insan özünü yalnız başqaları onu bəyəndikdə dəyərli hiss edirsə, diqqətin azalması narahatlıq yarada bilər. Bu halda bir kompliment kifayət etmir; təsdiqin yenidən və yenidən alınmasına ehtiyac yaranır. Nəticədə insan münasibətindəki yaxınlıqdan zövq almaq əvəzinə, başqalarının ona marağının davam edib-etmədiyini izləməyə başlayır.
Belə davranışın arxasında özünüdəyər, sosial müqayisə, şəxsi vərdişlər, münasibətdən məmnunluq və müxtəlif motivlər dayana bilər. Buna görə də bütün halları bir səbəblə izah etmək mümkün deyil.
Əslində, məsələ insanın neçə nəfərin diqqətini çəkdiyindən daha çox, həmin diqqətə nə qədər ehtiyac duymasıdır. Çünki bəyənilmək insana xoş hiss yaşada bilər, amma insanın öz dəyərini yalnız bu hissin üzərində qurması onu başqalarının münasibətindən asılı vəziyyətə sala bilər.
Bəlkə də münasibətlərdə ən çətin suallardan biri budur: Biz həqiqətən bir insanla birlikdə olmaq istəyirik, yoxsa onun bizi seçməsi ilə yanaşı, başqalarının da bizi seçə biləcəyini bilmək istəyirik?
Bu iki istək bəzən bir insanda eyni anda mövcud ola bilər. Onları bir-birindən ayırmaq isə həm özümüzü, həm də qurduğumuz münasibətləri daha yaxşı anlamaq üçün ilk addımdır.
Zeynəb Həsən
19:20 13.10.2026
Oxunuş sayı: 56
