Güllələnən şair, yaşadılan istiqlal: Əhməd Cavad
Bu gün Azərbaycanın istiqlal şairi Əhməd Cavadın (tam adı: Cavad Məhəmmədəli oğlu Axundzadə) vəfatının ildönümüdür. O, 1937-ci ildə Stalin repressiyalarının qurbanı olmuş, 45 yaşında həyatını itirmişdir. Onun yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik, istiqlal ideyaları, türkçülük və milli özünüdərkin ən parlaq nümunələrindən biridir. Aşağıda həyatı və yaradıcılığını ətraflı, geniş şəkildə əhatə edirəm.
Həyatı və bioqrafiyası
Əhməd Cavad 5 may 1892-ci ildə Gəncə qəzasının Şəmkir dairəsinin Seyfəli (Aşağı Seyfəli) kəndində ruhani ailəsində anadan olub. Atası Məhəmmədəli axund olub və o, uşaq yaşlarında (təxminən 5-6 yaşında) dünyasını dəyişib. İlk təhsilini evdə və molla məktəbində alıb, ərəb, fars, türk dillərini və Şərq ədəbiyyatını öyrənib. 1906-1912-ci illərdə Gəncə Müsəlman Ruhani Seminariyasında oxuyub və orada müəllimlik şəhadətnaməsi alıb. Seminariyada Hüseyn Cavid, Abdulla Sur kimi müəllimlərdən dərs alıb. Daha sonra 1922-1927-ci illərdə Azərbaycan Ali Pedaqoji İnstitutunun (indiki ADPU) tarix-filologiya fakültəsində təhsilini davam etdirib.
O, 8-10 dildə sərbəst oxuyub, danışıb və yazıb. Rus dili üzrə professor elmi adını alan ilk azərbaycanlılardan biri olub. Həyatının 29 ilini müəllimlik peşəsinə həsr edib: Quba Xalq Maarif Şöbəsinin müdiri (1920-1922), Gəncədə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda Azərbaycan və rus dilləri kafedrasında müəllim, dosent və kafedra müdiri (1930-1933), Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatının tərcümə şöbəsində redaktor (1934), “Azərbaycanfilm” studiyasında sənədli filmlər şöbəsinin müdiri (1935-1936) vəzifələrində çalışıb. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) dövründə “Azərbaycan dilinin sərfi və nəhvi” adlı ilk dərsliyin müəllifi olub və universitetin yaradılmasında iştirak edib.
Birinci Balkan müharibəsi və Birinci Dünya müharibəsi illərində Qafqaz könüllülər dəstəsində Türkiyə tərəfində vuruşub, xeyriyyə cəmiyyətlərində yetim və qaçqınlara yardım göstərib (Kars, Ərzurum və digər yerlərdə). 1918-ci ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin təklifi ilə Müsavat partiyasına üzv olub, 1920-1923-cü illərdə partiyanın Mərkəzi Komitəsinin üzvü olub. AXC-nin ideoloqlarından və fəal iştirakçılarından biri kimi tanınıb.
Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra dəfələrlə təqib olunub: 1923 və 1925-ci illərdə (xüsusilə “Göygöl” şeirinə görə) həbs edilib. 1937-ci ildə Yazıçılar İttifaqından çıxarılıb, 4 iyun 1937-də Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq və digərləri ilə eyni vaxtda həbs olunub. 12 oktyabr 1937-də (bəzi mənbələrdə 12-13-ə keçən gecə) 15 dəqiqəlik məhkəmədən sonra güllələnib (bəzi arxiv versiyalarına görə işgəncələrdən vəfat edib). 1955-ci ildə bəraət alıb. Həyat yoldaşı Şükriyyə xanım sürgünə göndərilib, uşaqları (Niyazi, Aydın, Tuqay, Yılmaz və qızı Almaz) ağır talelərlə üzləşib. Onun məzarı məlum deyil.
Yaradıcılığı: Əsas mərhələlər və mövzular
Yaradıcılığı 1910-cu illərdən başlayır. İlk şeirləri lirik, qəzəl və qitə formalı, ərəb-fars sözləri ilə zəngin olub, əruz vəznindən istifadə edib. Sonralar heca vəzninə və aşıq poeziyasına (qoşma, bayatı) keçib. Əsas mövzuları: vətənpərvərlik, istiqlal, bayraq, türkçülük/Turan ideyası, təbiət, məhəbbət, ailə, maarifçilik. O, “istiqlal şairi” kimi tanınır. Şeirləri 1913-cü ildən mətbuatda çap olunub.
Kitabları:
- “Qoşma” (1916) – ilk şeirlər toplusu.
- “Dalğa” (1919) – AXC dövrünün ruhunu əks etdirən.
- “İstiqlal uğrunda şeirlər” (1928, İstanbul).
- Ölümündən sonra: “Şeirlər” (1958), “Sən ağlama, mən ağlaram” (1961) və digər seçmələr.
Ən məşhur əsərləri və nümunələr:
1. Azərbaycan Dövlət Himni (sözləri, 1919; musiqi Üzeyir Hacıbəyov). AXC dövründə qəbul edilib, 1992-ci ildən yenidən rəsmi himn kimi təsdiqlənib. (Bəzi müasir tədqiqatlarda müəlliflik mübahisəsi olsa da, rəsmi və geniş qəbul edilən versiya Əhməd Cavaddır.)
Azərbaycan! Azərbaycan!
Ey qəhrəman övladın şanlı Vətəni!
Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız!
Səndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz!
Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa!
2. “Çırpınırdı Qara dəniz” (1914, Gəncə; musiqi 1918-ci ildə Üzeyir Hacıbəyov tərəfindən Qafqaz İslam Ordusuna ithafən). Türk dünyasında demək olar ki, ikinci himn səviyyəsində sevilən vətənpərvərlik mahnısıdır. Atatürkün belə təsirləndiyi məlumdur.
Çırpınırdı Qara dəniz
Baxıb Türkün bayrağına!
“Ah!...” deyərdim, heç ölməzdim,
Düşə bilsəm torpağına...
3. “Azərbaycan bayrağına” (1919) və digər bayraq şeirləri (“Al bayrağa”, “Elin bayrağı” və s.). Məşhur misra: “Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz!”
Türküstan yelləri öpüb alnını
Söyləyir dərdini sana, bayrağım!
4. “Göygöl” (1925) – təbiət lirikasının şah əsəri. Şeirdəki “ulduz” və “ay” motivləri (bayrağa işarə) səbəbindən təqib olunub.
Dumanlı dağların yaşıl qoynunda
Bulmuş gözəllikdə kamalı Göygöl!
...
Qoynunda yer vardır ulduza, aya.
Digər mühüm şeirlər: “Azərbaycan, Azərbaycan!”, “Bismillah” (Bakının azad olunması münasibətilə), “Ey əsgər”, “Türk ordusuna”, “Şəhidlərə”, “Bən kiməm”, “Kür”, uşaq şeirləri, məhəbbət və ailə mövzulu əsərlər (“Şükriyyə üçün” və s.). Publisistikası, məqalələri və tərcümələri də zəngindir.
Tərcüməçilik fəaliyyəti
İstedadlı tərcüməçi kimi Şekspirin “Otello” və “Romeo və Cülyetta”, Fransua Rablenin “Qarqantua və Pantaqruel”, Şota Rustavelinin “Pələng dərisi geymiş pəhləvan” (1937-ci ildə mükafat alıb), Puşkinin “Tunc atlı”, Qorkinin “Uşaqlıq” və digər əsərləri Azərbaycan dilinə çevirib. Bu tərcümələr 1950-70-ci illərdə çap olunub.
İrsi və əhəmiyyəti
Əhməd Cavadın poeziyası AXC dövrünün azadlıq ruhunu, türk birliyini və milli qüruru əks etdirir. Sovet dövründə qadağan olunsa da, müstəqillikdən sonra yenidən doğulub. 2019-cu ildə əsərləri dövlət varidatı elan edilib. 2022-ci ildə 130 illiyi dövlət səviyyəsində qeyd olunub, Ankarada abidəsi ucaldılıb. Onun ruhu “bütün türk dünyasında” yaşayır – məzarı olmasa da, şeirləri əbədi abidədir.
Bu gün onu anarkən, “Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz!” misrası ilə yadda saxlayaq. Yaradıcılığı Azərbaycan və bütün türk xalqları üçün ölməz vətənpərvərlik dərsi olaraq qalır.
Nigar Xəlilli
10:00 12.10.2026
Oxunuş sayı: 17
