Uşaqlıqda sevilməyən insan böyüyəndə sevgini necə yaşayır?
Bəzən insan böyüyür, yaşı dəyişir, həyatı dəyişir, amma sevgi qarşısında hiss etdiyi qorxu uşaqlığından qalır. Sevilmək istəyir, eyni zamanda sevilməyəcəyindən qorxur; yaxınlıq axtarır, amma yaxınlaşdıqca narahat olur.
Uşaqlıq insanın sevgi haqqında ilk təsəvvürlərini formalaşdırdığı dövrdür. Uşaq valideynlərinin ona necə yanaşmasından, hisslərinə necə reaksiya verməsindən, ağlayanda təsəlli tapıb-tapmamasından və səhv edəndə necə qarşılanmasından münasibətlərin nə demək olduğunu öyrənir. Onun üçün sevgi əvvəlcə bir anlayış deyil, yaşadığı təcrübədir.
Bəs uşaq vaxtı kifayət qədər sevgi, diqqət və emosional dəstək görməyən insan böyüyəndə münasibətlərə necə yanaşır? Niyə bəzi insanlar sevilmək istədikləri halda qarşı tərəfin onları tərk edəcəyindən daim qorxurlar? Niyə bəzən sakit və sağlam münasibət onlara yad gəlir, qeyri-müəyyən münasibətlər isə daha çox düşündürür?
Bu sualların cavabını anlamaq üçün uşaqlıq təcrübələri ilə böyüklük dövründəki emosional münasibətlər arasındakı əlaqəyə nəzər salmaq lazımdır.
Uşaq sevgini necə öyrənir?
Uşaq üçün sevgi yalnız qucaqlanmaq, xoş sözlər eşitmək və ya maddi ehtiyaclarının qarşılanması deyil. Onun hisslərinin görülməsi, qorxularının ciddiyə alınması, ehtiyac duyanda yanında birinin olması da emosional inkişafda mühüm rol oynayır.
Harvard Universitetinin Uşağın İnkişafı Mərkəzi qeyd edir ki, uşaqlarla qayğı göstərən böyüklər arasında qarşılıqlı, həssas ünsiyyət beynin inkişafında və gələcək emosional rifahda əhəmiyyətli rol oynayır. Uşağın siqnallarına cavab verilməsi, onunla danışılması və təsəlli tapması özünü təhlükəsiz hiss etməsinə kömək edir. ("Harvard Center on the Developing Child" (https://developingchild.harvard.edu/key-concept/serve-and-return/))
Əgər uşaq hisslərini ifadə etdikdə davamlı şəkildə rədd edilir, alçaldılır və ya diqqət görmək üçün daim çalışmalı olursa, münasibətlər haqqında fərqli qənaətlər formalaşdıra bilər. Məsələn, sevgini qazanmaq üçün mükəmməl olmalı olduğunu, başqalarını incitməmək üçün öz ehtiyaclarını gizlətməli olduğunu düşünə bilər.
Ancaq burada vacib bir məqam var: valideynlərin hər zaman yorğun olması, bəzən uşağa kifayət qədər vaxt ayıra bilməməsi avtomatik olaraq uşağın sevilmədiyi demək deyil. Əsas məsələ münasibətin ümumi xarakteri, emosional ehtiyacların nə dərəcədə qarşılanması və çətinliklərdən sonra əlaqənin bərpa olunmasıdır.
Sevilmək istəyir, amma tərk edilməkdən qorxur
Uşaqlıqda emosional təhlükəsizliyi kifayət qədər hiss etməyən bəzi insanlar böyüdükdə münasibətlərdə həddindən artıq həssas ola bilərlər. Mesaja gec cavab verilməsi, ünsiyyətdəki kiçik dəyişiklik və ya qarşı tərəfin bir qədər uzaq davranması onların zehnində müxtəlif ehtimallar yarada bilər: “Görəsən, məndən soyuyub?”, “Nəsə səhv etdim?”, “Birdən məni tərk etsə?”
Bu reaksiyalar bəzən narahat bağlanma tərzi ilə əlaqəli olur. Belə insanlar münasibətin davamlılığına dair daha çox təsdiq axtara, qarşı tərəfin davranışlarını təkrar-təkrar təhlil edə və kiçik məsafəni belə rədd edilmə kimi qəbul edə bilərlər.
Digər insanlar isə əksinə, emosional yaxınlıqdan uzaq durmağa çalışırlar. Hisslərini açmaqda çətinlik çəkir, kiməsə ehtiyac duyduqlarını göstərmək istəmir və münasibət ciddiləşəndə geri çəkilə bilirlər. Bu, bəzən qaçınan bağlanma tərzi ilə əlaqələndirilir.
Eyni uşaqlıq təcrübəsi hər insanda eyni nəticəni yaratmır. Bəzi insanlar həm yaxınlıq istəyib, həm də ondan qorxa bilərlər; digərləri isə münasibətlərində daha güvənli davranmağı bacararlar. Bağlanma tərzi insanın dəyişməz xarakteri və ya psixoloji diaqnozu deyil.
Niyə bəzən bizi incidən insanlara daha çox bağlanırıq?
Münasibətlərdə ən çətin suallardan biri budur: insan ona rahatlıq və güvən verən birindən uzaqlaşdığı halda, sevgisini qazanmaq üçün daim çalışdığı birindən niyə ayrıla bilmir?
Bunun hər kəs üçün keçərli olan tək cavabı yoxdur. Lakin insanın əvvəlki təcrübələri onun yaxınlığı necə qəbul etməsinə təsir göstərə bilər. Əgər diqqət və mehribanlıq uşaqlıqda qeyri-sabit olubsa, böyüklükdə də qeyri-müəyyən münasibətlər daha çox narahatlıq yarada və insanı qarşı tərəfin növbəti addımını gözləməyə sövq edə bilər.
Bəzən insan münasibətin özündən çox, nəhayət seçilmək və qəbul edilmək hissinin arxasınca gedir. Qarşı tərəfin soyuqluğu onda özünü sübut etmək ehtiyacı yaradır: “Bir az da çalışsam, bəlkə, məni sevər”.
Amma burada bir fərqi anlamaq vacibdir: güclü emosional bağlılıq həmişə sağlam sevginin göstəricisi deyil. Narahatlıq, qeyri-müəyyənlik və itirmək qorxusu da hissləri intensivləşdirə bilər. Bu, həmin münasibətin insan üçün mütləq doğru olduğu demək deyil.
Elmi araşdırmalar nə deyir?
2022-ci ildə Trauma, Violence, & Abuse jurnalında dərc edilən meta-analitik araşdırmada uşaqlıqda emosional zorakılıq və digər emosional zərərverici təcrübələrlə böyüklük dövründə romantik münasibətlərin rifahı arasındakı əlaqə araşdırılıb. Tədqiqat 23 elmi hesabatdan əldə olunan nəticələri birləşdirərək uşaqlıqda yaşanan emosional zərərin sonrakı münasibətlərin keyfiyyəti ilə mənfi, lakin nisbətən zəif əlaqəli olduğunu müəyyən edib. Bu nəticə uşaqlıq təcrübələrinin əhəmiyyətini göstərsə də, hər kəsin gələcəyinin əvvəlcədən müəyyənləşdiyi mənasına gəlmir. ("Araşdırmanın tam məlumatı — PubMed" (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33267741/))
Başqa sözlə, uşaqlıqda yaşananlar insanın münasibətlərinə təsir edə bilər, amma onun gələcəkdə necə sevəcəyini tam müəyyən etmir. Şəxsi xüsusiyyətlər, sonrakı münasibətlər, sosial dəstək və insanın öz davranışlarını anlamaq imkanları da mühüm rol oynayır.
Bəs insan bu dövrəni dəyişə bilərmi?
Uşaqlıqda ehtiyac duyduğu sevgini ala bilməyən insanın qarşısında iki yol yoxdur: ya keçmişinin təsiri altında qalmaq, ya da heç nə olmamış kimi yaşamaq. İnsan öz münasibət qurma formasını zamanla dəyişə bilər.
İlk addım təkrarlanan davranışları görməkdir. Məsələn, qarşı tərəf gec cavab verəndə dərhal özünü günahlandırmaq, sevilmək üçün sərhədlərindən imtina etmək və ya inciməmək üçün hisslərini gizlətmək kimi reaksiyalar diqqətlə nəzərdən keçirilə bilər.
İkinci addım sevgi ilə özünü sübut etmək ehtiyacını bir-birindən ayırmaqdır. Sağlam münasibətdə insan daim öz dəyərini təsdiqlətmək üçün mübarizə aparmamalıdır. Qarşılıqlı hörmət, ardıcıllıq, açıq ünsiyyət və emosional təhlükəsizlik də sevginin vacib hissələridir.
Bu davranışlar insanın gündəlik həyatına və münasibətlərinə ciddi təsir göstərirsə, psixoloqla işləmək faydalı ola bilər. Məqsəd valideynləri günahlandırmaq və ya keçmişi dəyişdirmək deyil, keçmiş təcrübələrin bu gün hansı reaksiyaları yaratdığını anlamaq və yeni seçimlər formalaşdırmaqdır.
Uşaqlıq keçmişdə qalır, təsiri isə bəzən davam edir
Uşaqlıqda sevilmədiyini hiss edən hər kəs böyüyəndə sevgidən qorxmur. Eyni zamanda, münasibətlərdə çətinlik yaşayan hər kəsin problemini uşaqlıqla izah etmək də doğru deyil. İnsanların həyat hekayələri bir-birindən fərqlidir.
Bununla belə, bir həqiqət var: insan uşaqlıqda öyrəndiyi münasibət modelini dəyişmədən təkrarlamağa məcbur deyil. Vaxtilə diqqət qazanmaq üçün susmağı öyrənən biri böyüyəndə ehtiyaclarını ifadə etməyi öyrənə bilər. Tərk edilməkdən qorxan insan güvənli münasibət qurmaq bacarığını inkişaf etdirə bilər. Yaxınlıqdan qaçan insan da hisslərini daha rahat bölüşməyi öyrənə bilər.
Bəlkə də, böyümək yalnız yaş almaq deyil. Bəzən böyümək uşaqlıqda öyrəndiyimiz, amma artıq bizə xidmət etməyən inancları yenidən nəzərdən keçirməkdir.
Çünki insanın keçmişdə necə sevildiyi onun bu gün necə sevilməyə layiq olduğunu müəyyən etmir.
Zeynəb Həsən
20:00 10.10.2026
Oxunuş sayı: 63
