Uşaqlar arasında İİV-dən müalicə səviyyəsi hələ də böyüklərdən geri qalır
BMT-nin QİÇS üzrə Birgə Proqramının (UNAIDS) Proqram Əlaqələndirmə Şurasının yeni Qlobal QİÇS Strategiyasının (2026-2031) müddəaları arasında spesifik risk qrupları və müxtəlif ölkə kateqoriyaları üçün nəzərdə tutulan fəaliyyət planı var. Bu sənəd bərabərsizlikləri aradan qaldırmağa əsaslanır. Strategiya xüsusilə İİV-dən daha çox zərər çəkən qrupların müdafiəsini ön plana çəkir.
Bu barədə məlumat verən “Hüquqi İnkişaf və Demokratiya” Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafına Yardım İctimai Birliyinin sədri Zülfiyyə Mustafayeva bildirir ki, insanın immunçatışmazlığı vurusuna (İİV) qarşı mübarizədə dünya dövlətləri yeni strateji məqsədlərlə təkcə mübarizə metodlarını yeniləmir, həmçinin yoluxmaya məruz qalan insanların həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsinə yönələn qərarları dəstəkləyir:
- Qadınlar və qızlar bu strategiyada xüsusi vurğulanır. Məsələn, Şərqi və Cənubi Afrikada yeni yoluxmaların böyük hissəsi gənc qadınların payına düşür. Strategiya bu istiqamətdə aşağıdakı addımları tələb edir:
1. İnteqrasiya olunmuş xidmətlər: İİV profilaktikasının cinsi və reproduktiv sağlamlıq, həmçinin gender zorakılığına qarşı mübarizə xidmətləri ilə bir pəncərə sistemində birləşdirilməsi;
2. Sosial müdafiə: Qızların məktəbdə qalmasını təmin etmək üçün iqtisadi dəstək və təqaüd proqramlarının genişləndirilməsi (çünki təhsil yoluxma riskini kəskin azaldır);
3. PrEP innovasiyaları: Qadınların nəzarətində olan profilaktika üsullarının (məsələn, uzunmüddətli təsirə malik daxili qəbul edilən PrEP və ya xüsusi üzüklər) əlçatan edilməsi.
Eyni zamanda, uşaqlar və yeniyetmələr proqramda xüsusi yer tutur. Çünki uşaqlar arasında müalicə səviyyəsi hələ də böyüklərdən geri qalır. Fəaliyyət planı bu boşluğu bağlamağı hədəfləyir:
- Şaquli yoluxmanın qarşısının alınması: İİV-li analardan uşaqlara virusun keçməsini tamamilə sıfıra endirmək üçün hamiləlik və südvermə dövründə effektiv müalicə;
- Uşaqlar üçün xüsusi dərmanlar: Körpələr və uşaqlar üçün daha effektiv, dadı yaxşı olan və asan qəbul edilən pediatrik İİV formulalarından istifadənin genişləndirilməsi;
- Diaqnostika: Doğuşdan dərhal sonra körpələrin sürətli test edilməsi texnologiyalarının tətbiqi.
Bu məsələdə təəssüflə qeyd etmək lazımdı ki, ölkəmiz hələ də anadan uşağa İİV-in ötürülməsinin qarşısını ala bilmir.
- Riskli davranışa malik qruplara yönəlik proqramlarda yenilik varmı?
- Təbii ki, müxtəlif innovativ metodların tətbiqi təklif edilir. Risk qruplarının tərkibi isə dəyişilməz olaraq qalır: inyeksion narkotik istifadəçiləri (İNİ), seks-biznes işçiləri (SBİ), kişilərlə seks edən kişilər (KSK-MSM) digər MSM icmaları, həmçinin həbsxanadakı şəxslər daxildi. Qlobal miqyasda yeni yoluxmaların böyük hissəsi bu qruplarda baş verir. Bu sahədə də strateji yanaşma dəyişməyib:
- Zərərin azaldılması (Harm Reduction): İynə və şprislərin dəyişdirilməsi, eləcə də əvəzedici terapiya proqramlarının qlobal səviyyədə maliyyələşdirilməsi;
- İcma əsaslı xidmətlər: Tibb müəssisələrinə getməkdən çəkinən və ya stiqma ilə üzləşən şəxslər üçün xidmətlərin birbaşa icma mütəxəssisləri (peer-led) tərəfindən çatdırılması;
- Hüquqi islahatlar: Bu qrupları kriminallaşdıran və onların müalicə almasına mane olan qanunların ləğv edilməsi üçün dövlətlərə təzyiqlərin göstərilməsi.
- Bu strategiyanı bütün ölkələrə eyni qaydada tətbiq etmək nə dərəcədə məqsədəuyğundu?
- Təbii ki, ölkələr üzrə differensial siyasət aparılacaq. Strategiya bütün ölkələrə eyni yanaşmanı tətbiq etmir, resursları epidemiya növünə görə bölür:
- Epidemiyanın geniş yayıldığı ölkələr (məsələn, Sub-Sahar Afrikası): Fokus tamamilə ümumi əhalinin profilaktikasına, kütləvi testləşdirməyə və müalicənin bütün səhiyyə sisteminə inteqrasiyasına yönəldilir;
- Epidemiyanın cəmləşmiş (konsentrasiyalı) olduğu ölkələr (məsələn, Şərqi Avropa, Mərkəzi Asiya və Azərbaycan): Bu regionlarda virus daha çox konkret risk qrupları arasında yayılır. Buna görə də resurslar ümumi əhaliyə deyil, birbaşa risk qruplarına yönəlmiş spesifik proqramlara (PrEP, icma testləri) xərclənir.
Qeyd edim ki, bizim ölkəmiz də epidemiyanın cəmləşmiş (konsentrasiyalı) olduğu ölkələr sırasındadı.
21:29 08.01.2026
Oxunuş sayı: 20
